79 episodes

Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.
The week's main news stories, read slowly in Irish.

Nuacht Mhall Conradh na Gaeilge i Londain

    • Education
    • 5.0 • 11 Ratings

Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.
The week's main news stories, read slowly in Irish.

    22 Eanáir 2022 (Maigh Eo)

    22 Eanáir 2022 (Maigh Eo)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu an dara lá is fiche de mhí Eanáir. Is mise Oisín Mac Conamhna.

    Tharla sochraid Ashling Murphy sa Tulach Mhór in Uíbh Fhailí Dé Máirt. Dúnmharaíodh í in ionsaí gránna i lár an lae, nuair a raibh sí amuigh ag rith in aice na canála. Bhí sí fiche trí bliain d’aois. Tháinig ná sluaite amach ina cuimhne, i ndlúthpháirtíoch lena muintir, agus i gcoinne foiréigean ar an mná, ar fud na hÉireann agus trasna an domhain. Tá fear gafa ag na gardaí ar chúiseamh dúnmharaithe.

    Bhí brúchtadh pléascach ag an mbolcán muirí Hunga-Tonga Hunga-Ha’apai, seasca cúig ciliméadar ó thuaidh ó Tongatapu, an t-oileán is mó in Tonga. Ghin an brúchtadh tsunami a d’imigh ar fud an Aigéin Chiúin, agus a mharaigh ar a laghad triúr in Tonga; tonn turrainge san atmaisféar a d’imigh timpeall an domhain faoi dhó; agus scamall mór deannaigh agus deataigh, agus na céadta splanc thintrí gach nóiméad taobh istigh ann, agus a d’imigh suas go dtí an strataisféar. Scrios an brúchtadh an cábla cumarsáide le Tonga, agus tar éis an tsunami tá na hoileáin uilig faoi bhrat luatha. Tá an príomh-rúidbhealach glanta agus an t-aerfort ar oscailt arís, acht tá díospóireacht ar siúl in Tonga idir cabhair a ligean isteach, agus COVID a choiméad amuigh.

    Bhí bua mór ag foireann peile na nOileán Comóra i gcoinne Gána i gCraobh Náisiúin na hAfraice an tseachtain seo. Le foireann óna diaspora, tá siad ag glacadh páirt sna cluichí ceannais den chéad uair, agus, ina gcluiche deireanach sa ghrúpa, fós lena gcéad chúl nó pointe á lorg acu. Fuair siad trí chúl sa chluiche, in aghaidh a dó ag Gána, an buaiteoir le cúig nóiméad fágtha. Agus tar éis torthaí i ngrúpaí eile, tá áit bainte amach ag Oileáin Chomora sa chéad bhabhta eile. Les Ceolacanthes an leasainm atá orthu, mar gheall ar na seanéisc shuimiúla atá ina gcónaí amuigh ó na hoileáin.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    sochraid - funeral

    ar chúiseamh dúnmharaithe - on a charge of murder

    brúchtadh pléascach - explosive eruption

    tonn turrainge - shock wave

    splanc thintrí - flash of lightning

    faoi brat luatha - under a layer of ash

    • 4 min
    15 Eanáir 2022 (Luimneach)

    15 Eanáir 2022 (Luimneach)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu an cúigiú lá déag de mhí Eanáir. Is mise Sibéal Dempsey.

    Bhí bronnadh na gradaim, the Golden Globes, ar siúl in Los Angeles Dé Domhnaigh an naoú lá de mhí Eanáir. Bhuaigh ‘the Power of the Dog’ an scannán dráma is fearr, agus bhuaigh ‘Belfast’ ina bhfuil na haisteoirí Éireannacha Jamie Dornan agus Ciarán Hinds, an script scannáin is fearr. Aisteach go leor, bhí an ócáid ar siúl gan aon daoine cáiliúla nó baill den lucht féachana i láthair. Ina ionad sin, d’fhreastail roinnt daoine áirithe uirthi, agus fógraíodh na torthaí féin ar na meáin shóisialta. Bhí sé ar fad mar thoradh ar roinnt agallaimh le déanaí a léirigh easpa éagsúlachta sa bhallraíocht vótála agus a tharraing aird ar roinnt saincheisteanna eiticiúla eile. Tá ainmniúcháin Oscar le fógairt ar an ochtú lá de mhí Feabhra, agus an searmanas le bheith ar siúl mí ina dhiaidh sin.

    D’fhaomh an Chomh-Aireacht bille nua Dé Céadaoin, ar a dtugtar an Bille um Shábháileacht Ar Líne agus um Rialáil na Meán. Cruthóidh an bille comhlacht nua chun seirbhísí sruthú craolta agus ar líne ar nós Netlix a rialáil, agus maoirseacht a dhéanamh go ginearálta ar shabháilteacht ar an idirlíon. Táthar ag súil go dtabharfaidh an rialtóir isteach roinnt cóid sábháilteachta ar líne a leagtar amach chun díriú ar infhaighteacht ábhar a bhaineann le coiriúlacht, cibearbhulaíocht agus feinmharú, mar shampla. Tiocfaidh ‘Coimisiún na Meán’ nua in ionad an rialtóra raidió agus teilifíse a bhí ann roimhe sin, ‘Údarás Craolacháin na hÉireann’, agus beidh cumhachtaí aige fíneálacha suas le fiche milliún euro nó deich faoin gcéad den ioncam a ghearradh ar chomhlachtaí nach gcomhlíonann na rialacha.

    Tá an t-imreoir leadóige Novak Djokovic le bheith díbeartha ón Ástráil, tar éis dó teacht isteach sa tír le déanaí chun páirt a ghlacadh i gComórtas Oscailte na hAstráile. Chuaigh sé isteach gan vacsaíniú ar dtús ag maíomh go raibh tástáil dhearfach Covid aige le ceithre lá déag anuas. Níor aontaigh Fórsa Teorann na hÁstráile gur míniú cuí é seo agus choinnigh siad é, ach ansin scaoileadh saor é cúpla lá ina dhiaidh sin ar chúis nós imeachta. Ó shin i leith, tháinig dhá cheist eile chun cinn. Ar an gcéad dul síos, bunaithe ar a chuid postálacha ar na meáin shóisialta, gur thaistil Djokovic sna ceithre lá déag roimh dhul isteach san Astráil, in ainneoin a dhearbhaigh a mhalairt. Is é an dara ceann, ar admhaigh Djokovic dó, gur bhris sé a leithlis trí láithriú go poiblí ag ocáid ghrianghrafadóireachta sna laethanta tar éis a thástála dearfacha. Tá an tAire inimirce ag smaoineamh faoi láthair ar an imreoir a dhíbirt.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    easpa éagsúlachta - lack of diversity

    saincheisteanna eiticiúla - ethical issues

    seirbhísí sruthú craolta - broadcast streaming services

    maoirseacht - supervision

    Fórsa Teorann na hÁstráile - Australian Border Force

    ocáid ghrianghrafadóireachta - photo op

    • 5 min
    8 Eanáir 2022 (An Dún)

    8 Eanáir 2022 (An Dún)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu an t-ochtó lá de mhí Eanáir. Is mise Siubhán Nic Amhlaoibh.

    Ar Lá na Bliana Úire, i ndiaidh feachtas fada, tugadh lánstádas oifigiúil don Ghaeilge san Aontas Eorpach. Ba mheán oíche ar an 31ú Nollaig an uair a chríochnaigh maolú a bhí ar stádas na Gaeilge san Aontas Eorpach. Cuireann an t-athrú seo an teanga ar comhchéim le teangacha bhunaitheoirí an Aontais, agus ghlac Gaeilgeoirí na hÉireann an t-éacht seo mar éacht suntasach. Síltear go mbeadh méadú 70% ar an mhéid reachtaíochta a aistreofar go Gaeilge sa Choimisiún ó seo amach. Dúirt Uachtarán na hÉireann, Micheál D. Ó hUigínn, gurb í an bhliain seo 2022 an bhliain le hiarracht mhór a dhéanamh ar son na teanga.

    Tá reacht úr curtha i bhfeidhm i bPoblacht na hÉireann a chuireann íosteorainn ar an phraghas ar a ndíoltar alcól. Ní cheadaítear buidéal caighdeánach fíona a dhíol ar phraghas níos ísle ná €7.40, nó canna beorach níos lú ná €1.70. Dúirt An tAire Sláinte, Stephen Donnelly, gur cruthaíodh an reacht chun tinneas agus básanna bainte le handúil san alcól a isliú. Moladh do pholaiteoirí Stormont dlí comhchosúil a chur i bhfeidhm sa tuaisceart, ach tá meon an phobail scoilte, agus daoine ag rá nach gcuideoidh an dlí úr seo leis an fhadhb atá againn leis an alcól, muna bhfuil tacaíocht cheart agus seirbhísí eile ar fáil fá choinne daoine a bhfuil andúil san alcól acu.

    Chuir Carrie Lam, ceannaire Hong Cong, cosc ar eitiltí ag teacht isteach sa tír ó ocht dtír an tseachtain seo. Mairfidh an cosc coicís. Ní bheidh cead teacht isteach ag eitilití ó na Stáit Aontaithe, ó Cheanada, ón Astráil, ón Phacastáin, ó na hOileáin Fhilipíneacha, ón Fhrainc, agus ón India. Tá beartas “nialas-Covid” ag Hong Kong, agus tá an cosc seo ar cheann de na srianta nua atá curtha i bhfeidhm ag an tír beagnach dhá bhliain i ndiaidh thús na pandéime. Tá na srianta nua seo sa tír ar na cinn is déine ar domhan faoi láthair.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    lánstádas oifigiúil - full official status

    éacht - achievement

    íosteorainn - lower limit

    andúil - addiction

    cosc - ban

    nialas - zero

    • 3 min
    1 Eanáir 2022 (Tiobraid Árann)

    1 Eanáir 2022 (Tiobraid Árann)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu Lá Caille. Is mise Gwyneth Nic Aidicín Ní Loingsigh.

    Bhris nuacht de bhás an Ardeaspaig Desmond Tutu, gníomhaí frith-Apartheid, ar an 29ú lá de mhí na Nollag. Fuair sé bás ag aois nócha, tar éis beagnach fiche cúig bliain ag troid in éadan ailse phróstataigh. Oirníodh Tutu ag aois tríocha agus ceapadh ina Ardeaspag é i 1986. D’úsáid sé a phost chun tacú idirnáisiúnta a threisiú ar son na gluaiseachta Frith-Apartheid san Aifric Theas. Anuas air sin, thug sé tacaíocht do chúiseanna idirnáisiúnta amhail cearta LADT, an Phalaistín, athrú aeráide agus bás cuidithe. Tá meas ullmhór tuilte aige san Aifric Theas agus ar fud an domhain, ba bhuaiteoir de Dhuais Nobel na Síochána é, agus tháinig na mílte ómós lena bhás. Leanfaidh seachtain dobhróin san Aifric Theas.

    Fuarthas Ghislaine Maxwell ciontach de gháinneáil ar cháilíní óga ar son Jeffrey Epstein. Tháinig an fíorasc ciontachta tar éis cúig lá de bhreithniúchán ag coiste dháréag agus triail a mhair mí ar fad i Nua-Eabhrac. Fuarthas Maxwell ciontach de chúig chúiseamh as sé cinn, tar éis fianaise a chloisteáíl sa chúirt ó cheathrar ban a rinne cur síos ar drochíde ghnéis ó Epstein idir 1994 agus 2004. Níl dáta socraithe maidir lena pionós ach b'fhéidir go caithfidh sí a saol sa phriosún. Tá muintir agus foireann dlí Maxwell ag obair ar achomharc cheana féin.

    Deir taighdeoirí go raibh seachtó a ceathair saighdiúirí Protastúnacha a throid sa Chéad Cogadh Domhanda ina nGaeilgeoirí. Is an grúpa Turas, a dhéanann an Gaeilge a chur chun cinn sa phobal Protastúnach i mBéal Feirste, a rinne an taighde. Ba as Oirthear Bhéal Feirste an chuid ba mhó de na Gaeilgeoirí Protastúnacha seo agus bhí ceangail acu leis an dílseachas. Deir ceannaire an stáidéir Carmel Duggan go gcuireann na torthaí dúshlán faoi aireachtáil an cheantair agus an mheoin a bhí ag daoine faoin Ghaeilge ag an am agus gur tháinig athrú mór ar na meoin sin sna blianta ó shin i leith. Rinneadh an taighde trí crostagairt a dhéanamh idir na daonáirimh 1901 agus 1911, agus taifead míleatach de shaighdiúirí ó Bhéal Feirste.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    Lá Caille - New Year's Day

    ailse phróstataigh - prostate cancer

    bás cuidithe - assisted death

    gáinneáil - trafficking

    fíorasc - verdict

    dílseachas - loyalism

    crostagairt - cross-reference

    • 3 min
    25 Nollaig 2021 (Tír Eoghain)

    25 Nollaig 2021 (Tír Eoghain)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta na seachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu Lá Nollag. Is mise Niall Ó Siadhail.

    Cuireadh ceal ar níos mó ná dhá mhíle eitilt ar fud an domhain Oíche Nollag mar gheall ar ghanntanas foirne i ndiaidh ardú tobann i líon casanna Omicron. D'éirigh leis na mílte Éireannach dul abhaile ón Bhreatain agus ón Mhór-roinn ach tá an-chuid eile sáinnithe ar leithlis i ndiaidh dóibh toradh dearfach a fháil i dtástáil Covid-19. Tá eolaithe dóchasach go bhfuil an t-athraitheach seo den víreas níos éadroime ná na cinn roimhe seo ach moltar fós vacsaín a fháil chun sábháilteacht an phobail a chosaint.

    Tá an file iomráiteach Thomas Kinsella tar éis bás a fháil ag 93 bliain d'aois. Rugadh Kinsella in Inse Chór i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1928 agus foilsíodh a chéad dánta in iris de chuid an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, sna caogaidí. Rinne sé aistriúchán nua ar an eipic ársa Táin Bó Cúailgne, in éineacht leis an ealaíontóir Louis Le Broquy, agus scríobh sé Butcher's Dozen i ndiaidh Dhomhnach na Fola in 1972. Bhí Kinsella ar dhuine de na heagarthóirí ar mhórchnuasach filíochta na hÉireann, Duanaire: Poems of the Dispossessed, agus bhí clú ar a dhán Mirror in February i measc dhaltaí na hArdteistiméireachta. Fuair sé Saoirse Chathair Bhaile Átha Cliath in 2007.

    Tá Gabriel Boric, polaiteoir óg de chuid na heite clé, tar éis an bua a fháil i dtoghchán uachtaránachta na Sile. Sa toghchán réitigh, fuair sé an ceann is fearr ar José Antonio Kast, fear a raibh a athair ina Naitsí sa Ghearmáin sna daichidí agus a bhfuil naisc láidre aige le daoine atá i bhfad amach ar an eite dheis sa tSile sa lá atá inniu ann. Gheall Boric go n-aontódh sé an tSile, go rachadh sé i ngleic le bochtanas agus go gcuirfeadh sé deireadh leis an nualiobrálachas sa tír.

    *

    Ba mhaith linn ár mbuíochas a ghabháil lenár n-éisteoirí uilig i mbliana. Go raibh maith agaibh as na teachtaireachtaí áille i rith na bliana agus tá súil againn go mbeidh Nollaig shona agus Athbhliain faoi mhaise agaibh go léir.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá an script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    ganntanas foirne - staff shortage

    sáinnithe ar leithlis - stuck in isolation

    eipic ársa - ancient epic

    cnuasach - collection

    toghchán réitigh - run-off election

    Naitsí - Nazi

    • 4 min
    18 Nollaig 2021 (Ciarraí)

    18 Nollaig 2021 (Ciarraí)

    Nuacht Mhall. Príomhscéalta naseachtaine, léite go mall.

    *

    Inniu an t-ochtú lá déag de mhí na Nollag. Is mise Gráinne Ní Bhrosnacháin.

    Ritheadh an Bille Teanga i dTithe an Oireachtais Dé Céadaoin. Mar gheall ar an mBille, beidh ar 20 faoin gcéad d'earcaigh nua sa Státseirbhís a bheith ábalta an Ghaeilge a labhairt faoin mbliain 2030. Beidh ar an Stát ainmeacha Gaeilge a chlarú agus a litriú i gceart leis an síneadh fada agus caithfidh an Státseirbhís seirbhisí i nGaeilge a chur ar fáil do Mhuintir na Gaeilge. Dúirt Árd-Runaí Chonradh na Gaeilge, Julian de Spáinn: ‘Is an lá é seo do chearta teanga, tá an poitéinseal anois ag an mbille seo an-difir a déanamh. An rud atá ag teastáil anois ná cinntiú go mbeidh na hacmhainní curtha ar fáil’. Cuirfear an bille faoi bhráid Uachtarán na hÉireann, Micheál D. Ó hUigínn, chun siniú isteach sa reachtaíocht.

    Bhuaigh an snámhaí oilimpeach Ellen Walshe bonn airgead sa chomortás snámha domhanda in Abu Dhabi. Bhain sí an duais amach sa mheascra 400 méadar. B’í an chéad bhean ó Éireann a bhuaigh bonn ag an gcomórtas seo. D'éirigh léi curiarracht nua a bhaint amach agus an rás snáfa aici ceithre shoicind ní ba thapúla. Is as Teach Mealóg i ndeisceart Chontae Bhaile Átha Cliath í Ellen, agus cé go raibh sí in iomaíocht ag na Cluichí Oilimpeacha i mbliana, is í seo an chéad bhonn a bhuaigh sí ag mórimeacht spóirt.

    Táthar tar éis na céadta lorg dineasár a aimsiú sa Pholann. Tá na loirg caomhnaithe chomh maith sin gur féidir gainní an chraicinn a feiscint. Fuarthas na rianta agus cnámha i gcré i mianach 130 ciliméadar taobh amuigh de Chathair Vársá. Dúirt an geolaí Grzegorz Niedwiedzki ‘Ó na rianta seo, is féidir iompar agus nósanna a aithint ó na dineasáir, iad a bheith ag rith, ag snámh, ina luí agus ina suí'. Meastar go bhfuil na loirg thart ar 200 milliún bliain d'aois.

    *

    Léirithe ag Conradh na Gaeilge i Londain. Tá script ar fáil i d'aip phodchraolta.

    *

    GLUAIS

    earcaigh - recruits

    reachtaíocht - legislation

    meascra - medley

    curiarracht - record (sport)

    loirg - prints

    gainní - scales

    • 4 min

Customer Reviews

5.0 out of 5
11 Ratings

11 Ratings

Top Podcasts In Education

Dr. Jordan B. Peterson
Francesca Amber
TED
Rich Roll
Daily Stoic
BBC Radio 5 live

You Might Also Like

Gaeilge Anois!
Blindboyboatclub
The Irish Times
David McWilliams & John Davis
Fin Dwyer
The Stand