Luther Academie

Luther Museum

Het Luther Museum in Amsterdam presenteert de Luther Academie. In deze podcastserie praten we met verschillende experts. Niet alleen worden de verschillende kanten van Luther belicht, maar ook de verhalen van de lutherse traditie en lutheranen in Nederland komen aan bod. Geproduceerd en gepresenteerd door Bart Geeraedts.

  1. 13 mrt

    Hoekelum en de huisvrouwendagen

    Voor de geschiedenis van Kasteel Hoekelum moeten we terug naar de veertiende eeuw. In 1325 ontstond het landgoed. Hoekelum diende in die tijd als ambtswoning van de jagermeesters van de Veluwe. In de eeuwen die volgden wisselde het landgoed meerdere malen van eigenaar. In 1542 kwam Hoekelum in handen van Hendrick van Poelwijck, waarna verschillende families het kasteel bewoonden. Een ingrijpende verandering vond plaats in 1735, toen Sibilla Elisabeth van Balveren het oude huis liet afbreken en opnieuw liet opbouwen in de huidige vierkante vorm. Tijdens deze verbouwing ontstond ook de conferentiezaal. In 1819 werd Hoekelum eigendom van de familie Van Wassenaer, een van de oudste adellijke families van Nederland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de familie gedwongen het landgoed te verlaten. Toen zij in 1945 terugkeerden, bleek een groot deel van het interieur te zijn aangetast. In 1946 verliet de laatste Van Wassenaer definitief Hoekelum, waarna het kasteel werd ingericht als Luthers buitencentrum. In de jaren die volgden vonden er tal van Lutherse activiteiten plaats, zoals vakantieweken, synodevergaderingen, meditatieweekenden, vrouwencontactdagen en een jaarlijkse schaakdag. Veel mensen bewaren warme herinneringen aan deze periode, onder wie mevrouw Ina Schröder. Sinds 1988 is Kasteel Hoekelum in het bezit van Stichting Geldersch Landschap & Kasteelen. Barones Iddink-van Wassenaer stelde het kasteel actief open voor de Lutherse activiteiten vanaf 1956. Als dank kreeg ze een mooi damasten doek met de afbeelding van Hoekelum en een Lutherroos, en die krijgt een prominente rol in de tentoonstelling 'Onder de zwaan'.  Tijdens de Lutherse Huisvrouwendagen konden de huisvrouwen uit de Gelders-Overijsselse lutherse gemeente genieten van 'enkele dagen van ongedwongen samenzijn'. Er waren wijdingen, zangrecitals, excursies, lezingen en diverse andere activiteiten. Ina Schröder was als echtgenote van ds. Schröder jarenlang actief betrokken bij de organisatie van de huisvrouwendagen op kasteel Hoekelum.

    32 min.

  2. 13 mrt

    Weesp en fuseren

    Korte geschiedenis Lutheranen in Weesp De geschiedenis van de Lutherse gemeente in Weesp kende een bewogen start op Paaszondag 19 april 1643. De stichters waren vrijwel uitsluitend Duitsers die de verwoestingen van de Dertigjarige Oorlog waren ontvlucht en in de vestingstad een nieuw bestaan zochten. Onder leiding van hun eerste predikant vormde deze groep migranten een hechte gemeenschap. De beginjaren waren echter zwaar; de lutheranen werden door het lokale bestuur tegengewerkt en de predikant werd zelfs veroordeeld tot zware boetes voor het houden van 'onwettige' diensten. Pas na diplomatieke tussenkomst van stadhouder Frederik Hendrik in 1647 verkreeg de gemeente officieel verlof om hun godsdienst zonder stoornis te belijden. Na jaren van sparen en een inzamelingsreis langs Noord-Duitse steden en Denemarken, kon in 1657 een pand worden ingericht als hun eerste officiële kerkgebouw. De kerk aan de Nieuwstad verrees in 1818 dankzij een omvangrijke erfenis. Tijdens de bouwperiode werden de meest kostbare bezittingen uit de oude schuilkerk zorgvuldig overgebracht. Zo verhuisden niet alleen de preekstoel en het doophek, maar zelfs de eeuwenoude Bentheimer vloertegels naar het nieuwe onderkomen. Een bijzonder pronkstuk was het Strümphler-orgel uit 1769, het allereerste instrument van deze beroemde bouwer. In de twintigste eeuw bleef de kerk een levendig centrum voor kunst en geloof. Ondanks deze rijke historie zorgde de toenemende ontkerkelijking aan het begin van de eenentwintigste eeuw voor een onomkeerbare verandering. In 2006 fuseerden de Weesper lutheranen met de hervormden en gereformeerden tot de Protestantse Gemeente Weesp en Driemond. Robert de Vos is al jaren verbonden aan de Lutherse Kerk Weesp. Ook is hij predikant geweest in de Lutherse Kerk in Weesp.

    17 min.

  3. 13 mrt

    Beverwijk en financiële nood, toen en nu

    Korte geschiedenis Lutheranen in Beverwijk In 1769 besloten de Lutheranen in Beverwijk en omstreken om een eigen gemeente te stichten en drie jaar later werd aan de Koningstraat een voormalige herberg gekocht en omgebouwd tot kerk. De kelder, met oude plavuizen, is nog steeds aanwezig. Helaas raakte de jonge gemeente al na korte tijd door financieel wanbeheer in zo grote moeilijkheden, dat haar bezittingen in het openbaar moesten worden verkocht. De kerk ging onder de hamer, maar werd gekocht door de lutherse Amsterdamse koopman Joan Coenraad Brandt, die alles vervolgens weer terug schonk aan de gemeente. Bovendien liet hij het gebouw verfraaien met stucwerk, de preekstoel, het kerkplein en een gevelsteen. Dominee Folkers schonk de prachtige Lutherbijbel, waar Brandt het zilverbeslag op liet zetten, die nu te zien is in Onder de Zwaan, de nieuwe tentoonstelling van het Luther Museum. Te bezoeken tot en met 14 juni 2026. Bijzonder is dat dominee Ferdinand Domela Nieuwenhuis van 1871 tot 1875 in de Lutherse Kerk in Beverwijk predikte.  In 1997 is de Lutherse gemeente Beverwijk gefuseerd met die van Haarlem en de kerk in Beverwijk werd verkocht aan de Stichting Oude Hollandse Kerken. Karel ten Broecke en Liesbeth ten Broecke waren vanaf 1970 lid bij de Evangelisch-Lutherse Gemeente Beverwijk-Velsen. Zij zijn betrokken geweest in het bestuur van de kerk en bij allerlei activiteiten. Sinds de fusie in 1997 met de Lutherse Gemeente in Haarlem, kerken Karel en Liesbeth in Haarlem.

    23 min.

  4. 13 mrt

    Woerden en de eerste vrouwelijke predikant

    Korte geschiedenis Lutheranen in Woerden De Lutherse gemeenschap van Woerden heeft een uitzonderlijke en inspirerende geschiedenis: het is de oudste lutherse gemeente van Nederland én Woerden was zelfs de enige stad met een luthers stadsbestuur. Al in 1566 kreeg de gemeente toestemming om het lutherse geloof (volgens de Confessio Augustana) uit te oefenen en werd de Petruskerk tijdelijk hun hoofdkerk, waarna zij – na overdracht aan de calvinisten – standhielden via huiskerken en in 1646 hun karakteristieke schuilkerk bouwden, die er vandaag nog staat. Door de eeuwen heen bleef de gemeente veerkrachtig: ondanks oorlogsschade, verbouwingen, restauraties en maatschappelijke veranderingen groeide zij uit tot een monument van geloof en geschiedenis, erkend als rijksmonument en later onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland. Woerden is bovendien onlosmakelijk verbonden met de Reformatie via Jan de Bakker, de Woerdense priester die in 1525 werd geëxecuteerd om zijn overtuigingen. En alsof dat nog niet bijzonder genoeg is, schreef Woerden ook wereldgeschiedenis: hier deed op 10 november 1929 ds. Johanna (Haumersen haar intrede als de allereerste lutherse predikante – niet alleen van Nederland, maar wereldwijd – waarmee Woerden opnieuw liet zien een vooruitstrevende plek te zijn in de lutherse traditie. Jantine Haumersen Stel je voor: het is 1929. In de kerkbanken wordt er druk gefluisterd, want in Woerden gebeurt er iets wat velen voor onmogelijk hielden. Voor het eerst in de geschiedenis van de Lutherse Kerk in Nederland beklimt een vrouw de kansel als officieel predikant: Jantine Haumersen. Haar weg naar die kansel was geen gespreid bedje. Terwijl pioniers bij de doopsgezinden en remonstranten al voorzichtig de deur hadden opengezet, moest Jantine navigeren door een mijnenveld van pittige discussies. Critici zwaaiden met Bijbelteksten om vrouwen het zwijgen op te leggen en twijfelden hardop of een vrouw wel 'sterk genoeg' was voor het zware werk in een gemeente. Maar Jantine, die de klaslokalen van het onderwijs al had verruild voor de collegebanken van de theologie, liet zich niet uit het veld slaan. Gesteund door progressieve denkers die vonden dat talent niet in een mannen- of vrouwenpak zit, diende zij bijna twintig jaar lang de gemeenten van Woerden en Kampen. Ze was streed voor de positie van de vrouw, vertaalde eigenhandig een deel van het werk van Luther en bleef zelfs ongehuwd om haar ambt te kunnen blijven uitoefenen — want ja, trouwen betekende in die tijd nog verplicht ontslag voor vrouwen. François Bakker is secretaris van de Evangelisch-Lutherse Gemeente Woerden, de oudste Lutherse kerk in Nederland dat stamt uit 1646.

    16 min.

  5. 13 mrt

    Maastricht en de gift van Koningin Emma

    Korte geschiedenis Lutheranen in Maastricht Na de inname van Maastricht door Frederik Hendrik in 1632 kregen naast katholieken ook hervormden ruimte, maar andere geloofsgemeenschappen – waaronder de lutheranen – mochten hun geloof alleen in het geheim belijden. Toch was er al vanaf het einde van de jaren 1630 een actieve lutherse gemeente, die vanaf 1646 regelmatig predikanten ontving. Tijdens de Franse bezetting (1673–1678) kregen zij tijdelijk meer ruimte en mochten zij zelfs gebruikmaken van de Sint-Catharinakerk. Na het vertrek van de Fransen raakten zij dit weer kwijt, maar dankzij de lutherse gouverneur Georg Friedrich van Waldeck kregen zij toestemming om een eigen kerk te bouwen. In 1684 werd hun kerk aan de Hondstraat ingewijd. De eeuwen daarna kende de gemeente interne spanningen, financiële problemen en bestuurlijke veranderingen, vooral in de Franse tijd en na 1816, toen zij tijdelijk onder hervormd bestuur kwam. In 1842 werd de Maastrichtse gemeente weer opgenomen in de Nederlandse lutherse gemeenschap. Door sterke ledenterugloop in de 19e en 20e eeuw zocht men uiteindelijk versterking via samenwerking en fusie, wat in 1985 leidde tot het samengaan van de lutherse gemeenten van Maastricht, Heerlen en Vaals tot de gemeente Zuid-Limburg en later tot Luthers Zuid-Nederland Relatie koningshuis en Lutheranisme Als we aan de Oranjes en geloof denken, denken we meestal direct aan Calvijn. Maar wist je dat de stamboom van onze koninklijke familie eigenlijk diepgeworteld is in het lutheranisme? Sterker nog: de Vader des Vaderlands, Willem van Oranje, groeide op in een nest waar de leer van Maarten Luther de standaard was. Hoewel hij later om politieke redenen overstapte naar de katholieken en weer later naar de calvinisten, bleef die lutherse opvoeding altijd een rol spelen op de achtergrond. Die lutherse lijn trok zich door via huwelijken. Eeuwenlang zochten de Oranjes hun huwelijkspartners in Duitsland, en die kwamen bijna altijd uit lutherse hoek. Dat zorgde soms voor behoorlijk wat politiek vuurwerk, zoals bij prinses Carolina in de achttiende eeuw. Zij wilde per se trouwen met haar lutherse prins, wat destijds voor zoveel commotie zorgde dat de Britse koning eraan te pas moest komen om groen licht te geven. Uiteindelijk brachten koningin Emma en Wilhelmina van Pruisen die lutherse invloeden definitief mee naar het Nederlandse hof. De band was niet alleen symbolisch, maar ook heel tastbaar. Wist je dat het Koninklijk Huis zelfs twee originele, handgeschreven brieven van Maarten Luther uit de zestiende eeuw in bezit heeft? Prins Alexander kocht ze ooit als onderdeel van een enorme verzameling handschriften. En die verbinding is er nog steeds: van de avondmaalskelken die door de Oranjes aan kerken werden geschonken, tot de bezoeken van Beatrix aan lutherse jubilea. Joren Reichel is een jonge Lutheraan en komt uit Limburg. Hij is bestuurslid van het Luther Museum en promoveert aan de Vrije Universiteit op Lutherse religiegeschiedenis.

    22 min.

  6. 13 mrt

    Rotterdam en de Tweede Wereldoorlog

    Korte geschiedenis Lutheranen in Rotterdam De Rotterdamse lutheranen hebben een bewogen reis achter de rug. Het begon allemaal op het Colchoseiland, in een prachtig versierde kerk die helaas één groot minpunt had: de locatie. In de zomer zorgden de nabijgelegen leerlooierijen voor zo'n verstikkende stank, dat de gemeente al snel droomde van een frissere plek. Die droom werd in 1736 werkelijkheid aan de Wolfshoek. Daar verrees een iconische kerk die het trotse middelpunt van de Rotterdamse binnenstad werd. Het was een meesterwerk, vol koper. Maar op 14 mei 1940 sloeg het noodlot onverbiddelijk toe. Het verwoestende bombardement legde de kerk volledig in de as. Van de beroemde koperen adelaar-lessenaar werd later tussen het puin slechts één klein brokstukje van een vleugel teruggevonden, net als één donkergroen klein tegeltje dat in het puin is gevonden. Een aangrijpend symbool voor alles wat die dag verloren ging. Toch liet de gemeente zich niet kisten: uit de as herrees de Andreaskerk, waarmee een nieuw hoofdstuk begon in de veerkrachtige geschiedenis van luthers Rotterdam. Hans Bas Val is bedrijfseconoom en de laatste afgestuurde lutherse theoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is meer dan 50 jaar kerkrentmeester geweest van onder meer Rotterdam, Zierikzee Gorkum en Zuid-Nederland. Hij was lid van de financiële en synodale commissie en hij was penningmeester en of voorzitter van de Nederlands Luthers Genootschap, de SLUB (spreek dat zo aan elkaar uit!), de Luther Stichting en Stichting Kerkelijke Kunst Nederland.

    23 min.

  7. 13 mrt

    Gouda en de jongeren

    Korte geschiedenis Lutheranen in Gouda De geschiedenis van de Lutheranen in Gouda is onlosmakelijk verbonden met de Sint-Joostkapel, een gebouw dat al sinds de vijftiende eeuw een centrale rol speelt in het stadsgezicht. Oorspronkelijk werd de kapel rond 1425 gesticht door het Sint-Joostgilde, ook wel bekend als het Zakkendragersgilde. In 1680 kreeg het gebouw een nieuwe bestemming toen de Lutherse gemeente, die tot dan toe samenkwam in een gebouw genaamd 'De drie tafelkaersen', de kapel van het stadsbestuur aankocht. Na een noodzakelijke verbouwing kon de kerk op 18 oktober 1682 plechtig worden ingewijd. Een opvallend kenmerk van de Goudse Lutherse traditie was de relatief rijke versiering van het interieur, wat destijds ongebruikelijk was in het sobere protestantse Nederland. De architectuur van de kapel onderging door de eeuwen heen ingrijpende wijzigingen. In 1869 werd het gebouw in neogotische stijl verbouwd, waarbij de oorspronkelijke kerktoren werd gesloopt. Pas bij een grootschalige restauratie rond 1957 kreeg de kapel haar huidige gotische uiterlijk terug. De westgevel werd bekroond met een sierlijk torentje voorzien van een windvaan in de vorm van een zwaan, het internationale symbool van de Lutheranen. In de moderne tijd heeft de kapel haar deuren wijd opengezet voor andere geloofsgemeenschappen. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw maken ook de doopsgezinden en de remonstranten gebruik van het gebouw.  Jelco Mastenbroek is een jonge lutheraan en verbonden aan Commissie Lutharana in de Joostkapel in Gouda. Hij studeert theologie en architectuurgeschiedenis in Utrecht en Amsterdam.

    20 min.

  8. 13 mrt

    Almere en huisavondmaal

    Korte geschiedenis Lutheranen in Almere De geschiedenis van de lutheranen in de jonge provincie Flevoland begon met kerkdiensten eens per veertien dagen in Almere Haven. In 1991 kwam er een kerkenraad voor de gehele provincie: de Evangelisch-Lutherse Gemeente in Flevoland. In 1994 werd het principebesluit genomen om samen te trekken met de hervormden en gereformeerden in Almere Stad Oost. De lutherse identiteit kreeg een plek binnen wisselende locaties; van een lokaal in een school tot de aula van een scholengemeenschap. Een mijlpaal was de bouw van kerkcentrum De Triangel in 1999. De naam van dit markante, driehoekige gebouw van architect Kees Bos symboliseerde de eenheid tussen de drie kerkstromingen. De eenentwintigste eeuw bracht echter nieuwe verschuivingen door veranderende wijkgrenzen en vastgoedkeuzes. Na een tijdelijke terugkeer naar Almere Haven en het sluiten van De Triangel in 2012, vond de lutherse gemeenschap uiteindelijk een bestendig thuis in De Drieklank in Almere Buiten. Hoewel de lutherse gemeente in 2019 officieel opging in de Protestantse Gemeente Almere, blijft het lutherse gedachtegoed en erfgoed in De Drieklank aanwezig. Rianne Veenstra was gemeentepredikant van De Drieklank en Luthers Flevoland en is momenteel justitiepredikant, uitgezonden door De Drieklank om het ambtswerk als dominee in de gevangenis te verrichten.

    29 min.
Bekijk alles (28)

Beoordelingen en recensies

5
van 5
4 beoordelingen

Info

Het Luther Museum in Amsterdam presenteert de Luther Academie. In deze podcastserie praten we met verschillende experts. Niet alleen worden de verschillende kanten van Luther belicht, maar ook de verhalen van de lutherse traditie en lutheranen in Nederland komen aan bod. Geproduceerd en gepresenteerd door Bart Geeraedts.

Informatie

  • Maker
    Luther Museum
  • Jaren actief
    2020 - 2026
  • Afleveringen
    28
  • Beoordeling
    Veilig
  • Website van aflevering
    Luther Academie