Giữa sự uy nghiêm cung đình và văn hóa dân gian, từ vật dụng thường nhật đến nghi lễ thiêng liêng, Bảo tàng Quai Branly ở Paris có cuộc triển lãm phong phú và độc đáo về « Rồng », một sinh vật được cho là lai tạo, thống trị thế giới động vật siêu nhiên của Trung Quốc trong hàng thiên niên kỷ. Mở cửa đến ngày 01/03/2026, khách tham quan, những người đam mê nghệ thuật Trung Quốc tại Paris lần đầu tiên có dịp khám phá hình tượng « Rồng » trong truyền thuyết Trung Hoa. Khác xa với hình ảnh Rồng phương Tây, hung hãn và phun lửa, sinh vật siêu nhiên Trung Quốc, có thú vui săn tìm ngọc lửa, có số 9 là con số may mắn và toàn bộ vũ trụ là nhà. Sinh vật này, biểu tượng của hoàng cung, còn là hiện thân của sức sống, sức mạnh của vũ trụ, nhưng cũng là cầu nối giữa con người với thế giới thần linh. Trư Long, Thao Thiết : Những phiên bản Rồng nguyên thủy Hiện hữu trong tâm thức dân gian với chiều dài lịch sử hơn 5 thiên niên kỷ, muôn hình vạn trạng của Rồng được thể hiện qua các tác phẩm chạm khắc từ trên chiếc bình gốm đến mũ đội đầu, từ vạc ba chân đến chiếc nghiên mực. Sự hiện diện của những hiện vật này tại Paris là kết quả của một chương trình hợp tác giữa hai bảo tàng, theo như giải thích từ Julien Rousseau, đồng phụ trách triển lãm với RFI Pháp ngữ, : « Một bên là Bảo tàng Quai Branly Jacques Chirac tại Paris và bên kia là Bảo tàng Cố cung Quốc gia Đài Bắc, bên đưa ra ý tưởng ban đầu về cuộc triển lãm và đã đề xuất với chúng tôi như một phần của thỏa thuận trao đổi, hợp tác giữa hai bên. » Lúc thuở ban sơ, ngay từ thời đồ đá mới, hình ảnh Rồng đã được thể hiện qua các đồ trang sức bằng ngọc bích được tìm thấy trong các ngôi mộ của những người quá cố có địa vị cao. Hình dạng của Rồng thời kỳ đó không có vẻ ngoài đẹp như người ta thấy hiện nay, mà là « Trư Long », một con Lợn-Rồng, có mõm và đôi tai nhỏ trên một trong những vật thể đầu tiên mô tả Rồng, có niên đại khoảng 3000 năm trước Công nguyên. Gần hai thiên niên kỷ sau, Rồng bắt đầu có hình dạng quen thuộc hơn. Mô típ mặt nạ phàm ăn, Thao Thiết, được khắc trong chiếc thau đồng trưng bày ở triển lãm. Ra đời từ sự kết hợp của hai con rồng nhìn nghiêng với đôi mắt to lồi, các vật dùng bằng đồng khắc hình Thao Thiết có từ thời nhà Chu, đặc biệt là nhà Thương (1554 – 1064 TCN), theo chú thích, thường được dùng trong các nghi thức tang lễ, cúng bái người quá cố. Đây là một phương tiện để giao tiếp với tổ tiên. Chữ viết xuất hiện thời kỳ đó cho thấy các ký tự để miêu tả Rồng có thể mang tới 268 hình dạng khác nhau (thể hiện Rồng không sừng, thân cong, hoặc ở dạng côn trùng). Được ban cho sức mạnh tiên tri, những ký tự này được sử dụng để dâng sớ lên Ngọc Hoàng. Rồng, sự phối hợp của 9 con vật, kết nối con người với giới siêu nhiên Dần dần, quái vật lai trở thành một trong những linh thú nổi bật trong kho tàng động vật huyền thoại Trung Quốc. Đến thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên, triết gia Vương Phụ đã đưa ra hình dạng của Rồng là một linh vật có « sừng hươu, đầu lạc đà, mắt thỏ, thân rắn, bụng sò ốc, vảy cá chép, móng vuốt đại bàng, chân hổ và tai bò ». Một sự kết hợp của 9 loài vật khác nhau. Theo Julien Rousseau, sự tổng hợp đó mang ý nghĩa của khía cạnh vũ trụ học : « Rồng được cho là bao gồm chín yếu tố động vật, vì nghệ thuật Trung Hoa, ngay từ thuở ban đầu, đã rất quan tâm đến vấn đề siêu nhiên này. Ít nhất đó là những gì chúng ta biết từ các di tích khảo cổ được bảo tồn ngày nay, đặc biệt là các đồ đồng. Và đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, vì số chín đồng âm với vô cực trong tiếng Hoa, và số chín cũng là một con số may mắn. » Khả năng biến hóa của Rồng tăng lên qua từng triều đại, và hình dạng của Rồng cũng vì thế cũng nhân lên gấp bội. Rồng có thể nhỏ như con tằm nhưng cũng có thể to lớn như cầu vồng. Với đủ kích cỡ, Rồng là vật cưỡi của các vị tiên, có thể « làm mưa làm gió », có khả năng bay xuyên chín tầng trời, hay đi sâu vào lòng đất. Rồng ôm lấy những chiếc bình rượu, ve vãn mây trên những chiếc gương đồng, khép mình trên hiện vật tráng men hay cưỡi mây đi về phía biển Tây…, như những gì các bức họa minh chứng. Không chỉ hiện diện trong dân gian, Đạo giáo, Nho giáo và Phật giáo, ba đạo giáo định hình nền tư tưởng Trung Quốc, mỗi trường phái có cách giải thích riêng về Rồng. Khi liên kết với mùa xuân, lửa mang tính dương, Đạo giáo xem Rồng là một trong bốn sinh vật cơ bản, cùng với rùa đen phương Bắc, hổ trắng phương Tây và phượng hoàng đỏ phương Nam. Còn Phật giáo lại đồng nhất Rồng với Naga, rắn thần trong huyền thoại Ấn Độ. Rồng : Biểu tượng quyền lực chính trị Mãi đến triều đại Liêu (907-1125), rồng mới được gắn liền với hoàng đế, dưới hình thức rồng năm móng. Màu vàng rực rỡ của nó tô điểm cho cuộc sống thường nhật của nhà vua. Như đã đề cập, số chín là con số hoàn hảo nhất trong nền văn minh Trung Hoa. Những biểu tượng hài hòa này thấm đẫm mọi chi tiết của hoàng gia. Chín con rồng bay lượn trên y phục triều đình có 81 vảy (9 bình phương). Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh chẳng hạn được cấu tạo từ các công trình có 9 xà, 81 cột và 270 viên ngói, tổng cộng 9.990 phòng. Tất cả những biến thể này đều xoay quanh bình phương của số ba, tượng trưng cho tam hợp trời, đất và người. Trên đài RFI, Julien Rousseau giải thích tiếp : « Đó là con số hoàn hảo, vì nó là bình phương của 3. Con số này đại diện cho sự tóm gọn của vũ trụ. Đây là điều quan trọng cần phải hiểu để có thể hiểu về Rồng : Số 3 là bộ ba của Thiên-Địa-Nhân, nghĩa là người, đất, trời, là nền tảng của vũ trụ và vũ trụ học Trung Quốc. Vì vậy, con số 3 này là một con số đặc biệt quan trọng, tóm tắt toàn bộ thế giới quan, và đó là lý do tại sao Rồng được liên kết với số 9 và nhiều số khác nữa. » Là nền tảng của sự cân bằng vũ trụ, Rồng đóng vai trò là bên trung gian, cũng như hoàng đế. Những họa tiết thêu trên long bào hoàng đế Nhà Thanh (1644 – 1911) cho thấy sự hài hòa phổ quát mà quyền lực hoàng đế phải đảm bảo. Hình ảnh những ngọn núi nhô lên giữa những đại ngàn nguyên thủy, xen kẽ 5 dải màu, đại diện cho năm yếu tố của tự nhiên : Màu xanh dương của Mộc, màu đỏ của Hỏa, vàng của Thổ, trắng của Kim và đen của Thủy. Rồng hoàng cung với năm móng vuốt bay lượn trên những đám mây báo hiệu những cơn mưa màu mỡ. Sự cân bằng các yếu tố tự nhiên Truyền thuyết kể rằng, với vai trò là người bảo vệ sự hài hòa của thế giới, rồng bay lên trời « vào xuân phân rồi lại lao xuống vực sâu vào thu phân ». Theo phong thủy, « mạch máu » của rồng nuôi dưỡng núi non và ban năng lượng cho chúng. Đây là một khái niệm cơ bản để hiểu về tranh phong cảnh Trung Quốc, đặc biệt là tranh phong cảnh thời nhà Thanh (1644-1911), một số cuộn tranh tuyệt đẹp được trưng bày ở triển lãm. Để hiểu rõ hơn về khái niệm này, một video tương tác hấp dẫn thậm chí cho phép trẻ em bay lượn giữa những đỉnh núi đá ngàn từ một trong những bức tranh phong cảnh bằng mực và kết nối với năng lượng của rồng. Triển lãm khép lại với mô hình Rồng bằng giấy to lớn mầu sắc sặc sỡ, được dùng để biểu diễn múa Rồng trong các dịp Tết đến hay trong những sự kiện đặc biệt. Vẫn theo ông Julien Rousseau, múa Rồng vượt lên trên cả biểu tượng nghệ thuật cũng như hành trình tìm kiếm viên ngọc lửa thần kỳ, điệu múa này một lần nữa thể hiện tầm nhìn vũ trụ của người Trung Quốc : Sự cân bằng của các yếu tố tự nhiên: « Điệu múa Rồng chủ yếu liên quan đến điều mà chúng ta gọi là phong thủy, tức là địa lý học, những quy tắc góp phần vào sự lưu thông đúng đắn của năng lượng tự nhiên ở một nơi. Vì vậy, nó quyết định quy hoạch đô thị, kiến trúc, v.v… một chút về cây xanh trong nhà, nhưng nó còn hơn thế nữa. Đó đơn giản là sự cân b
