Gościnią kolejnego odcinka podcastu FLIS jest Katarzyna Naliwajek, badaczka z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, która od ponad dwudziestu lat bada funkcję muzyki w Polsce pod okupacją niemiecką. Pretekstem do spotkania jest jej głośna książka Sounds of Apocalypse: Music in Poland under German Occupation [Dźwięki Apokalipsy. Muzyka w Polsce pod niemiecką okupacją]. Zapraszamy do lektury tekstu o książce Katarzyny Naliwajek. W naszej rozmowie podejmujemy trudny i wielowątkowy temat obozowych orkiestr, w których muzyka – zazwyczajkojarzona z najwyższymi wartościami duchowymi – stawała się ohydnym tłem do zabijania i narzędziem tortur. Zastanawiamy się, jak naziści wykorzystywali utwory klasyczne do dehumanizacji więźniów oraz jak perfekcyjnie zarządzali propagandą. Przyglądamy się też losom wybitnych kompozytorów i wirtuozów, takich jak Konstanty Regamey, bracia Padlewscy czy Władysław Szpilman. Dyskutujemy również o tym, jak aparat władzy potrafił zawłaszczyć klasykę – czego niechlubnym i często wypieranym przykładem jest geneza słynnych Koncertów Noworocznych Filharmoników Wiedeńskich, zainicjowanych przez Goebbelsa. Przypominamy wstrząsającą historię Almy Rosé kierującej kobiecą orkiestrą w Birkenau oraz rozmawiamy o ukrytych kodach dźwiękowych, które pozwalały więźniom komunikować się i zachować resztki godności. Na koniec pochylamy się nad powojennym losem artystów zmagających się z traumą oraz powojenną milczącą żałobą potęgowaną opresją aparatu władzy. Szukamy także odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób dawne mechanizmy socjologiczne prowadzące do ludobójstwa rezonują ze współczesną propagandą i mową nienawiści. Lista lektur: Katarzyna Naliwajek, Sounds of Apocalypse. Music in Poland under German Occupation (Berlin, 2022) Helena Dunicz-Niwińska, Maria Szewczyk, Drogi mojego życia. Wspomnienia skrzypaczki z Birkenau (Oświęcim, 2013) Jacek Cygan, Klezmer. Opowieść o życiu Leopolda Kozłowskiego-Kleinmana (Kraków-Budapeszt, 2010) Edith Sheffer, Dzieci Aspergera. Medycyna na usługach III Rzeszy (Poznań, 2019) Joanna Ostrowska, Mój Führerze! Ofiary przymusowej sterylizacji na Dolnym Śląsku w latach 1934-1944 (Warszawa, 2019) / dostępne darmowo online Samuel Salzborn, Zbiorowa niewinność. Wypieranie Szoah z niemieckiej pamięci (Warszawa, 2022) Anna Chęćka, Ucho i umysł. Szkice o doświadczeniu muzyki (Gdańsk, 2012) Pascal Quignard, Nienawiść do muzyki (tł. Ewa Wieleżyńska, w: „Literatura na świecie” 2004, nr 1/2) Viktor Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu (tł. Aleksandra Wolnicka, Warszawa, 2009) Szymon Laks, Gry oświęcimskie (Oświęcim, 1998) Rozdziały: (00:00) Wstęp i przedstawienie gościni: Katarzyna Naliwajek. (03:38) Nasza gościni opowiada o tym, dlaczego zaczęła zajmować się badaniem audiosfery czasów wojny i Zagłady. (07:57) Świadectwa więźniów: utwory jako narzędzie tortur i sadystycznego odczłowieczenia. (13:25) Nazistowska machina ideologiczna i zarządzanie twórczością przez III Rzeszę. (20:57) Akcja T4 w poznańskim Forcie VII – o badaniach w cieniu historii własnej rodziny. (30:04) Niechlubna historia Koncertów Noworocznych we wiedeńskiej filharmonii. Jak słuchać muzyki, jeśli wiemy, do czego była wykorzystywana? (38:08) Alma Rosé, kobieca orkiestra w Birkenau i konspiracyjne remiksy utworów Chopina. (46:21) O edukacji i świadomości historycznej za zachodnią granicą. (51:41) Jak zachować równowagę psychiczną, zajmując się codziennie Zagładą? (56:49) Zawłaszczanie dziedzictwa narodowego a kreowanie dedykowanego repertuaru ideologicznego. (1:03:16) Cisza ocalałych muzyków i problemy, z którymi musieli mierzyć się świadkowie w PRL-u. (1:09:36) Ocalenie duchowe poprzez sztukę. (1:12:03) Odkrywanie zaginionych arcydzieł: ocalone warszawskie polonezy Szymona Laksa. (1:15:35) Muzyczne poszukiwania po godzinach: od twórczości dawnej do współczesnego buntu.