22. Söz iki makamdır. Birinci makam. 7. Bürhan. Ey arkadaş, gel şimdi bu cüz'iyatı bırakıp saray şeklindeki bu acip alemin eczalarının birbirine karşı olan vaziyetlerine dikkat edeceğiz. Ey arkadaş, gel. Hitap cümlesi de davet, davet cümlesi, değil mi abi? Davet ediyor. Yani bizim elimizde hakikat var. Ondan sonra çok yüksek, çok parlak hakikatler var, çok kuvvetli hakikatler var. Biz bunlara davet ediyoruz yani. Ey arkadaş, gel. Bu hakikatleri sen de gör, sen de anla, değil mi? Beraber anlayalım, istifade edelim. Ey arkadaş, gel. Şimdi bu cüz'iyatı bırakıp saray şeklindeki bu acip alemin eczalarının birbirine karşı olan vaziyetlerine dikkat edeceğiz. Şimdi 7. Bürhan ya abi, yani 1'den 6'ya kadar cüz'iyat üzerine durmuş. Yani böyle tek tek. Mesela ağaca baktırmış, çiçeğe baktırmış, işte hayvanlara baktırmış. Burada da bunu bırakıyoruz artık. Saray şeklindeki bu acip alemin eczalarının birbirine karşı olan vaziyetlerine dikkat edeceğiz. Artık yani bu mahlukatın birbiriyle olan münasebetlerine bakacağız. Saray şeklindeki bu acip alemin. Gerçekten Cenab-ı Hak kendi acip bir alem yaratmış, değil mi? Acip bir alem, yani böyle uçsuz bucaksız bir feza boşluğunda böyle yıldızlar, gezegenler, bir tanesi bizim dünyamız, üzerine hayat halk etmiş mesela, acip yani böyle. Bu kadar canlılar yaratılıyor vesaire. Bu acip alemin eczalarının birbirine karşı olan vaziyetlerine dikkat edeceğiz. Mesela şimdi bir şey sanatlı olabilir, başka şey de sanatlı olabilir ama bir de bunların birbirleriyle münasebeti ayrı bir delil. Yani mesela bürhan neydi Abdülhamid Hamit? Deliller demek. Burada da mesela Allah'ın yarattıkları içerisinde böyle bir sürü vecihler var. Her vecih bir delil oluyor. İşte bak, bu alemde o derece intizam ile külli işler yapılıyor ve umumi inkılaplar oluyor ki, adeta bütün bu saraydaki mevcut taşlar, topraklar, ağaçlar, her bir şey birer fail-i muhtar gibi bütün bu alemin nizamat-ı külliyesini gözetip ona göre tevfiki hareket ediyor. İşte bak, bu alemde o derece intizam ile külli işler yapılıyor. Külli işler. Külli iş. Mesela bir tane iş, iki tane iş. Mesela bir baharın yaratılması külli bir iştir. Değil mi? O kadar mahlukatın, ağaçların, meyvelerin yaratılması külli bir iş. Bunun gibi böyle külli işler. Külli işler yapılıyor ve umumi inkılaplar oluyor ki. Yani böyle büyük değişimler. Mesela mevsimlerin değişimi büyük bir değişimdir. Yıldızların yaratılması, tekrar yok edilmesi, galaksilerin yaratılması vesaire, böyle hava aleminde bulutların yaratılması. Evet, yağmurların yağması, mesela bütün yeryüzünde mesela bulutlar, bulutlardan yağmurun yağması, büyük külli işler. Bakıyorsun hava alemi bulutlarla kaplı, bir anda bakıyorsun tertemiz, onlar süpürülmüş umumi inkılaplar. Oluyor ki adeta bütün bu saraydaki mevcut taşlar, topraklar, ağaçlar, her bir şey birer fail-i muhtar gibi. Fail-i muhtar ne demek? Mesela fail, fail iş yapan demek. Muhtar da istediği gibi, irade ettiği gibi iş yapan. Yani gücü kuvveti olan, iradesi olan, ona göre faaliyet gösteren fail-i muhtar gibi. Bütün bu saraydaki mevcut taşlar, topraklar, ağaçlar, her bir şey birer fail-i muhtar gibi bütün bu alemin nizamat-ı külliyesini gözetip ona göre tevfiki hareket ediyor. Nizamat-ı külliye, külli nizam. Yani kainatta mesela Cenab-ı Hak mahlukatı yaratmış ya abi. Mesela güneşin nizamı, güneşe mahsus bir nizamı var. Havanın, suyun, toprağın, ağacın değil mi? Hepsinin bir nizamı var. Ondan sonra bunlar mesela hareket ederken nasıl mesela asker orduda bir nefer diğer bütün daireleri görüp ona göre hareket ediyorsa, değil mi? Mesela veya fabrikada mesela çalışırken bir işçi bütün işçileri, her şeyi göze görmesi lazım, ona göre hareket etmesi lazım. Bu sarayda da ondan sonra her bir şey böyle bütün kainattaki nizam ve intizam neyse onu görüyor, ona göre hareket ediyor gibi vaziyet var. Birer fail-i muhtar gibi bütün bu alemin nizamat-ı külliyesini gözetip, nizamat-ı külliyesini gözetip ona göre tevfiki hareket ediyor. Tevfiki hareket, ona uygun hareket ediyor. Uygun hare
