Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl W obecnym odcinku podcastu staramy się przybliżyć ciekawą i ważną - a zarazem dosyć słabo znaną poza kręgiem zajmujących się nią specjalistów - tradycję intelektualną: wewnętrznie zróżnicowany, oraz cokolwiek kontrowersyjny, nurt myśli prawosławnej ubiegłego stulecia, który wywarł znaczący wpływ na teologię uprawianą w kontekście ekumenicznym także przez katolików i protestantów. Jest to myśl tzw. rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego, który można też określić mianem prawosławnego modernizmu. W historii teologii rzymskokatolickiej określenie „modernizm” stało się na początku XX w. zbiorczą nazwą dla bynajmniej niejednorodnego trendu odnowy myślenia religijnego, w którym starano się harmonizować tradycję wiary z ustaleniami nauk przyrodniczych i humanistycznych. Usiłowania te, zainicjowane w różnych kręgach intelektualnych już w XIX stuleciu, spotkały się w roku 1907 z ostrą - i w świetle uważnego studium całej sprawy przesadną - reakcją papieża Piusa X. Efektem sformułowania swoistej teorii spiskowej na temat modernistów, oraz wdrożenia szeregu prawno-kanonicznych sankcji wobec osób choćby o modernizm podejrzewanych, było (oprócz osobistych dramatów wielu wykształconych i krytycznie myślących katolików) przyhamowanie rozwoju oficjalnie uprawianej teologii oraz niezdolność tej ostatniej do dialogu z ewoluującym światem. Taki stan rzeczy utrzymywał się zasadniczo do Soboru Watykańskiego II (1962-1965). Z kolei na gruncie rosyjskiego prawosławia przełomu XIX i XX w., w stosunkowo wąskich kręgach elit intelektualnych Moskwy i Petersburga, grono myślicieli religijnych (z reguły niebędących duchownymi) prowadziło ożywioną debatę nad duchowym dziedzictwem swego kraju. Wypracowano szereg oryginalnych propozycji filozoficzno-teologicznych poza obszarem oficjalnej teologii cerkiewnej. Były to w istocie syntezy najbardziej wartościowych intuicji wschodniego chrześcijaństwa z teologicznymi wątkami filozofii niemieckiego romantyzmu, a także średniowiecznej zachodniej mistyki inspirowanej duchowością i nauczaniem św. Augustyna. Po rewolucji bolszewickiej 1917 r. protagoniści tzw. „rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego” znaleźli się w większości na wymuszonej emigracji. W roku 1925 w Paryżu powołano do życia Prawosławny Instytut Teologiczny Św. Sergiusza, którego działalności naukowo-dydaktycznej początkowo nadawali ton właśnie przedstawiciele modernistycznej „szkoły rosyjskiej”. Teologowie związani z Instytutem Św. Sergiusza utrzymywali aktywne kontakty ekumeniczne, a ich spotkania z poszukującymi duchowej odnowy i powrotu do źródeł intelektualistami rzymskokatolickimi nie tylko inspirowały tych ostatnich, ale miały pośredni wpływ na pewne idee wspomnianego wyżej Soboru Watykańskiego II. Sugerowana lektura: O modernizmie katolickim: „Znak” nr 566 (7) 2002: Leszek Kołakowski, Uwaga o modernizmie, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 13-18; Jan Kracik, Antymodernistyczna kampania, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 30-44; Tadeusz Dzidek, Wpływ modernizmu na współczesną teologię, s. 56-72; O modernizmie prawosławnym: Sławomir Mazurek, Rosyjski renesans religijno-filozoficzny. Próba syntezy, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2008; Paul Evdokimov, Poszukiwanie Boga w rosyjskiej filozofii religijnej, w: tenże, Poznanie Boga w tradycji wschodniej: patrystyka, liturgia, ikonografia, tłum. A. Liduchowska, Wyd. M, Kraków 1996, s. 85-97; Marek Kita, Rosyjski «prawosławny modernizm» i ekumeniczna ortodoksja. Refleksja teologiczno-fundamentalna, „Kultura i Wartości” nr 14/2015, s. 129-144; Andrzej Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Wyd. UJ, Kraków 2005, s. 477-499; 523-566; 761-812.
