E puer Wierder iwwer Wierder

Radio 100,7
  • 0.0 (0)
  • NEWS
  • UPDATED WEEKLY

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

  1. 5D AGO

    verspellegt

    Dës Kéier geet et ëm e Wuert, dat am Dictionnaire als vereelzt markéiert ass a wat mat Leit ze dinn huet, déi gär vill erzielen. Donieft schwätze mir och iwwer Gospel. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun eiser Emissioun et verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut schwätze mer iwwer e Wuert vun engem Nolauschterer, gell? C: Ganz genee. No eise Fake-Wierder komme mer nees bei richteg Ausdréck! An ech muss direkt soen, ech hunn dat Wuert selwer net kannt … S: Ech si schockéiert! C: ... mee ELO kennen ech et. Expertis an der Sprooch heescht jo net, dass een ALLES weess, mee dass ee sech Wëssen uliest, sech fir Detailer begeeschtere kann a Spaass un der Recherche huet! S: Ech menge schonn, dass du do richteg Spaass hues. C: An ech hat elo Spaass mat deem Wuert, wat mer fir Wiwi proposéiert kruten: verspellegt. Kenns de dat? S: ____ C: Ech hunn et selwer missen noschloen, sinn awer op schéi Weeër komm. Als éischt emol déi klassesch Etapp: den LOD. Do ass et als 'vereelzt' markéiert an déi Persoun, déi d'Wuert eraginn huet, war witzegerweis och total iwwerrascht, dass dat als 'vereelzt' gëllt, well si et ronderëm sech nach total vill héiert a benotzt. Ass ëmmer intressant, wéi staark de sozialen Afloss op eis allgemeng Virstellung vum Sproochgebrauch offierft. Mee dofir hu mer jo d'Sproochwëssenschaft, fir do mat Recherche an empirescher Fuerschung op de Grond ze goen! Also: verspellegt: Laut den LOD-Iwwersetzungen heescht et "überfordert, aufgeregt, gestresst" resp. "dépassé (par les événements), agité, stressé". D'Beispiller sinn: du wierks esou verspellegt, hues de vill ze dinn op der Aarbecht? duerch de Kaméidi waren d'Päerd esou verspellegt, datt se no alle Säite fortgelaf sinn. S: Aaa, do si mer nees bei de Päerd! C: Dat ass zwar effektiv Zoufall an dee Saz ass ouni mech an den LOD komm! Et erkennt een um Wuert 'verspellegt', dass do 'spell' dran ass, also Prefix VER-, Basis SPELL, Verbbildungssuffix -EG a Participe-passé-Endung -T, déi et zu engem Adjektiv mécht. Verspelligt fanne mer iwwregens och am Rheinischen WB an zwee Sënner "vielbeschäftigt, mit Arbeit überladen" S: Dat entsprécht dem éischte Beispillsaz aus dem LOD, mat der Aarbecht. C: Jo, an den zweete Sënn ass awer lo méi speziell: einen Gegenstand viel in Anspruch nehmen oder wann et zougestallt oder chaotesch ass: de has mir de ganzen Herd verspelligt, at Zemmer as ganz verspelligt mit allerhand Möbeln. D'Wuert 'spell' fënnt een och am MHD an do sinn ech no laanger Zäit, säit mengem Germanistik-Sudium mol nees an de Lexer siche gaangen, dat ass e mhd. Wierderbuch an do heescht 'spellen' einfach 'erzielen', och enk verbonne mam Substantiv "spël oder spëlles": märchen, fabel, lüge, leeres u. unnützes gerede. A "verspellegt" ass dann esou vill wéi "vercheckt" oder "villbeschäftegt" am Kapp. Wéi wann ee ganz vill Stëmmen op senger mentaler To-do-Lëscht huet, déi all eppes aneres erzielen an een doduerch duerchernee maachen. An dat kann een dann och iwwerdroen, dass Päerd, wann de Fluchtinstinkt gräift, och komplett duerchernee sinn an net méi kloer denke kënnen. D'Stëmmen am Kapp schwätzen dann all mateneen a mer si verspellegt. S: An Englesch 'to spell'? C: Lo gëtt et komplizéiert. Well dat ass eng aner Source, mee, an dat kann ee ganz flott am Merriam-Webster online noliesen, d'Substantiv 'a spell', also den Zaubersproch, dat ass déi selwecht Originn! Dat geet zréck op Germanesch 'spel' fir schwätzen, Geschichten erzielen, gossippen, e Virtrag oder eng Priedegt halen. An do war och eng super intressant Info am Text, anzwar komme mer elo bei d'Wuert 'gospel'. S: Ass dat dee selwechte Spell? C: Jo, well dat sech zesummesetzt aus 'go = good' a 'spel = Virtrag, Erzielung, Priedegt'. Do hält also een eng besonnesch gutt a flott Priedegt, an deem Fall mat Gesang! S: A mat där Erzielung si mer och schonn um Enn fir haut! Mir soen der merci, Caroline, a mer hoffen, dass de net verspellegt bass! C: Neenee, léiwer behellegt wéi verspellegt! Ech soen och merci an d'Schlusswuert ass: Äddi! S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    5 min

  2. FEB 9

    jauschtereg

    Dës Kéier geet et ëm Wierder, déi immens lëtzebuergesch kléngen, an ëm d'Entlarve vun der KI hirer Fake-Expertis. D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. S: Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Mir maachen haut nach eng zweet Episod zu de Phantasie-Wierder? C: Genee, ech hat jo d'lescht Kéier e puer Wierder matbruecht, déi aus mengem Orthografie-Cours sinn, wou et drëm gaangen ass, just nozelauschteren a Wierder esou ze huelen an ze schreiwen, wéi se kléngen, och wann ee se net aus anere Sprooche kennt an nach ni falsch geschriwwe gesinn huet, well et dës Wierder net gëtt. S: Wat waren dat scho méi fir Wierder? C: Fuemeschnéck, Lackeschmoussen, Oueflëmmel, mee et waren och e puer fake Verben derbäi: daselen, klueken, oder den Titel vun der Episod haut, e fake Adjektiv: jauschtereg. An ech hat man immense Spaass drausgemaach, fir einfach Wierder ze erfannen an haut wëll ech am Fong kucken, wéi eng KI domat ëmgeet. S: Wéi mengs de dat mat der KI? C: Ech hu Beispiller matbruecht, wou ech d'KI no der Bedeitung vun de fake Wierder gefrot hunn an zwar gi mer nach eng Kéier zréck op d' Wuert vum leschten Episod, Fuemeschnéck, an och nach eng Kéier op en neit Wuert vun haut, jauschtereg. An soe mer sou, d' KI huet hir Fake Expertise richteg breet duergeluecht. S: Lo sinn ech zwar gespaant! C: Also, ech hunn e KI-Programm gefrot, wat e Fuemeschnéck ass, an hei ass d'Äntwert, ech liesen se am Original vir (ech hat op LB gefrot, a krut och esou geäntwert): "E Fuemeschnéck (oft och Fuume‑Schnéck, Foume‑Schnéck) ass e regionalt/ lëtzebuergescht Dialektwuert a bedeit: E Schleek ouni Haus – also eng Nacktschneek." S: O vreck. Wonnert mech elo net. C: Mee et kléngt super authentesch, fënns de net? An dat ass de Problem, eng KI ass ëmmer voller Iwwerzeegung a seet eppes, wat iergendwéi probabel kléngt a verkeeft sech domat gutt. An da komme mer bei d'Wuert vun haut: jauschtereg. S: Wat s de och erfonnt hues. C: Genee, do seet d'KI: “jauschtereg” ass e lëtzebuergescht Dialektwuert a bedeit: geekelt / ofgenee / iwwel. Eng staark Form vu “schonn eppes eklig fannen”. Et gëtt meeschtens benotzt fir Gefiller auszeschwätzen wéi: “Ech ginn esou jauschtereg dovun.” = Dat mécht mech ékelhaft / ech fannen dat richteg eklig. Et läit no bei “jooschtereg / joostereg / jouschtereg”, déi an e puer Regiounen och virkommen." S: Do ass awer vill Quatsch dran, a vill Däitsch. Wat soll dann "ofgenee" heeschen? C: Ech mengen, "ofgenee" ass déi verlëtzebuergescht Form vun "abgeneigt". Weess de, ech si vun de Studentenaarbechten oft gewinnt, kreativ zesummenzepuzzelen, wat gemengt kéint sinn, haha. Mee, dass du déi Äntwert vun der KI als Quatsch erkenns, dat weess du just, well s du Mammesproochler bass an du kanns dat identifizéieren. Mee lo och vum Inhalt hier: Dat kéint schonn alles stëmmen, ass awer alles zesummegedicht. An dat ass eppes, wat ville Leit an och de Studenten op der Uni vill geschitt, wa se mengen, dass KI hinnen eng Ofkierzung oder e kuerze Resümmee zu Wëssen géif ginn - grad wann et sou niischeg ass wéi am LB! Wou et net sou vill Sourcë gëtt. Ech muss einfach genuch Grondlagewëssen hunn, fir d'Performance vun enger KI aschätzen ze kënnen an och déi richteg Froen ze stellen. S: Jo, well et kléngt meeschtens ganz iwwerzeegend, wat do steet. C: Dat ass den Job vun der KI souzesoen. Eppes ze schreiwen, wat authentesch 'kléngt'. Mee Wierder wéi Kréifplaatsch, Mouzeplumm, jauschtereg, daselen oder klueken - déi klénge schonn zimmlech Lëtzebuergesch. Ech hat och no klueke gefrot an do sot se: "klueken" heescht am Lëtzebuergeschen: tratschen, schwätzen, Klatsch verbreeten, also iwwer aner Leit hir Affären zotere oder ronderëm schwätzen. Et gëtt meeschtens am Kontext benotzt wéi: “Si stinn do an der Kichen a klueken.” “Hien huet näischt anescht ze dinn wéi ze klueken.” Et ass en typescht alldeeglecht Wuert fir kleng Klatschereien oder onseriéist Gequatschs. Wann s de wëlls, kann ech der och d’Hierkonft oder Varianten (klacken, klibberen) erklären." Dat, wat d'KI seet ass natierlech alles net wouer. S: Mee et kléngt net schlecht. C: Eeben. Dat sinn awer och Wierder, wou ee soe muss, et kéint jo och e Fachwuert sinn, wat ech einfach nach ni héieren hunn. An dat hu mer jo all Dag. Also wann iergendee seet Kläiper, da kéint dat jo och iergendee Stéck un iergendenger Maschinn sinn, wou e seet, de Kläiper ass futti gaangen. Dat kann dat och wouer sinn. Dat heescht, mir sinn et am Fong gewinnt, esou Saachen ze iwwerspillen a se iwwert de Kontext hierzeleeden. An dofir iwwerrascht et net, dass wann ech Iech elo nach och a menger Positioun als Linguistin géif soen, ma dat Wuert gëtt et natierlech "jauschtereg". Mee mer liewen eeben an enger Welt, wou mer wësse mussen, wou mer gutt Sourcen hunn a wéi Wëssen entsteet a recherchéiert gëtt. Et ass jo schwéier a quasi onméiglech, all Wuert an all Fachbegrëff an enger Sprooch ze kennen. Mee dofir ass et esou interessant, well et begëtt ee sech eeben an d' Positioun vun enger Persoun, déi vill Wierder nach net héieren huet. Déi awer immens authentesch kléngen. S: An da wëll ee sech jo net blaméieren, dass ee vläit eppes net weess. C: Jo, dat och. Mee Net-Wëssen ass och normal an et soll ee sech trauen, eng Fro ze stellen oder virwëtzeg ze sinn. Dat ass mäi Credo op alle Fall! S: Mir bleiwen op alle Fall virwëtzeg a soen der merci, Caroline! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    7 min

  3. FEB 2

    Fuemeschnéck

    S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut matbruecht? C: Mäi WiWi-Wuert vun haut ass 'Fuemeschnéck'. Weess de, wat en Fuermeschnéck ass? Vläicht seet der jo Fuem eppes oder Schnéck? S: ____ C: Et kléngt op alle Fall super Lëtzebuergesch, mee – an dat war meng kleng Fal vun haut – Fuemeschnéck ass e Wuert, wat ech erfonnt hunn. S: A firwat erfënns de esou Wierder? Also wann s de mer lo eng Geschicht erzielt häss, dass dat e Champignon ass oder e Plat, dann hätt ech der dat bal gegleeft! C: Merci, dat ass léif. Ech schätzen däi Vertrauen! An elo awer den Hannergrond, firwat ech iwwerhaapt Wierder erfannen. Meng Iddi ass nämlech, d'Leit ze ënnerstëtzen, wa se d'Lëtzebuerger Schreifweis léieren. Weess de, a mengen Orthografie-Coursen ass den Haaptproblem grad net, dass d' Leit d'Reegelen net verstinn, mee et ass vill méi schwiereg, dass se vill ze laang schonn Gewunnechten etabléiert hunn, mat Schrëftbiller, déi net den aktuelle Reegelen entspriechen. Se hunn et schonn 100mol falsch geschriwwen a gelies, ouni dass se dat als falsch wouergeholl hunn. S: Ass jo verständlech, wann dat net an der Schoul enseignéiert gëtt. C: Jo, ganz genee, do kann ech och kengem e Virworf maachen. Dat ass u sech jo och iwwerhaapt kee Problem, dass se nom Gefill schreiwen, well et gëtt keng formal schrëftlech Ausbildung am Lëtzebuergeschen an eisem Schoulsystem. Dat heescht, all Mënsch huet sech sou e bëssen debrouilléiert, mee mer hunn elo de Problem, dass jonk Leit duerch dat Digitalschreiwen immens fréi ufänken, Lëtzebuergesch ze schreiwen an doduerch muss der immens verfestegt ginn. A wa se dann ufänken op der Uni, soe mer elo mat 20 oder 25 Joer, ufänken, Saachen, déi se säit iwwer zéng Joer falsch geschriwwen hunn, beemol misse korrekt ze schreiwen, do kréien se immens vill Problemer. An duerfir hunn ech mer eppes iwwerluet, andeems ech nämlech Fake-Wierder erfannen, déi immens Lëtzebuergesch ausgesinn, fir hinnen emol einfach d'Gewunnechten auszedreiwen a se einfach op dee Punkt zréckzebréngen, wou se just nolauschtere mussen an dat wat se héieren, einfach opschreiwen, ouni dass se en däitscht Wuert am Kapp hunn oder eng falsch Gewunnecht. Also de Prinzip: Wat héieren ech a wéi gëtt dat am Lëtzebuergesche geschriwwen? S: Intressant! C: Ech hunn nämlech immens vill Leit, fir déi ass et och schwéier auseneen ze halen: ei / éi / äi. Si denke ganz oft un déi däitsch Wierder. Wa si zum Beispill 'Zäit' schreiwe mussen, da schreiwe se dat ganz oft Zeit mat EI, well se dat am Däitschen ofgespäichert hunn. S: A wat wier en typesche Feeler am Lëtzebuergeschen? C: Typesch Feeler wieren zum Beispill och fir 'dat' oder 'wat' mat zwee A ze schreiwen, obwuel et just mat engem A geschriwwe gëtt. An soubal se am Cours Zäit hunn, fir iwwer Eenzelwierder nodenken, isoléiert, an ech se dann no der Reegel froen, ass dat iwwerhaapt kee Problem. Mee an engem Diktat, wou se vill Wierder musse beienee managen, do geet et hott an har an do geet et immens séier, dass se dann duerch Onopmierksamkeet einfach an al Gewunnechten erëm erafalen. An dofir hu mer zum Beispill meng schéin Trainingswierder wéi Fuermeschnéck oder Mouzeplumm, lauter Wierder, déi ech erfonnt hunn, fir engersäits hinne wierklech ganz kloer ze soen, lauschtert just, wat d' Wierder maachen an da schreift se. ... an och fir deene Leit am Cours d'Onsécherheeten ze huelen: "Wat ass, wa Wierder kommen, déi ech am Lëtzebuergeschen net kennen?" Weess de, et gëtt ëmmer méi jonk Lëtzebuerger mat Migratiounshannergrond, déi kee Lëtzebuergesch doheem schwätzen. S: Et ass jo fir si och komplizéiert. Well et ass jo scho fir Lëtzebuerger net sou einfach! C: Jo, ech denken och. An duerfir erfannen ech Wierder wéi 'floomsen' oder 'de Schléiwelchen', fir datt se sech einfach op d'Schreiwung konzentréieren. En aneren Aspekt, wéini esou fake Wierder benotzt ginn, ass och an der linguistescher Fuerschung, S: A sou? C: Also elo ewech vun der Orthografie a reng bei der Sproochstruktur, wann ëmmer gesot gëtt, et wier onkloer' ob Saache Femininum, Neutrum oder Maskulinum sinn. Also ob et lo ass 'déi Këscht, dat Këscht oder dee Këscht'. Als Mammesproochler weess de natierlech, et ass déi Këscht, et ass Femininum. Mee a Studie soll erausfonnt ginn, ob verschidde lautlech Strukturen oder Analogieeffekter dozou féieren, dass mir ee bestëmmte Genus benotzen. An do hu mer eeben esou eng Rei fake Wierder an der Linguistik, déi en teste kann, déi entspriechen den typesche Laut- a Wuertbaumechanismen vun enger bestëmmter Sprooch. An da seet een de Leit, dat heite Wuert, ass dat fir dech 'deen, déi oder dat'? Ech kann dech jo mol eng Kéier froen: Ass et fir dech 'deen, déi oder dat' Fuemeschnéck? S: ____ Fuemeschnéck. C: An da gëtt et natierlech Elementer, déi mer vill méi kloer soen, wéi ee Genus se kréien. Wann ech der elo soen: Klieperin ass och eent vu mengen erfonnte Wierder. Do géifs de ganz kloer soen, et ass ENG Klierperin, well de Suffix -in dir seet, dat ass potenziell eng weiblech Persoun an der Referenz. Oder wann ech soen Mouzeplumm? S: ENG Mouzeplumm. C: Ech ginn dovun aus, dass et hei en Analogieeffekt ass. Well 'Plumm' ass eng Mëschung aus 'Blumm' a 'Plomm' a béides (déi Plomm, déi Plumm) ass Femininum. Dat heescht, do gesäis de, dass mir och, wéi mer mat Wierder fueren, déi mer net kennen a wou mer iwwerhaapt kee Genus mat ofgespäichert hunn, dass mer do Analogië bilden oder einfach kucken, wéi d' Wuert opgebaut ass. Dat hëlleft och beim Léiere vun der Sprooch. Komm, ech liesen der nach e puer aus menger Lëscht vir: Grouz, Dréipel, Patzelter, klueken ... mee waart, ech mengen, ech wëll och nach kucken, wat eng KI zu dëse Wierder géif soen, wann ech se do aginn an no der Bedeitung froen! S: Do sinn ech awer gespaant! C: Ok, dat ass meng Aufgab fir d'nächst Woch, ech testen, wéi iwwerzeegend eng KI mat lëtzebuergesche Wierder ëmgeet, déi ech erfonnt hunn! A siche mer e schéint eraus als Titel vun der Episod, vläit en Adjektiv! Mee de Fuemeschnéck war natierlech och super! S: Da soe mer der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op d'nächst Woch mat dem Phantasie-Wiwi-Wuert an der KI! C: Merci och, a mäi Schlusswuert, dat gëtt et wierklech: Äddi!

    7 min

  4. JAN 26

    rëffeg

    Dës Kéier geet et ëm rëffegt Wieder, de kuerzen ö>, deen et am Lëtzebuergeschen net méi gëtt, a Wonnen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon S: Wat hues de eis haut matbruecht? C: Wann d'Wieder richteg naass a kal ass – also typesch elo am Januar – wéi géifs de dat am Lëtzebuergesche bezeechnen? S: _______ C: D' Wieder ass heiansdo besonnesch rëffeg. Mir geet et haut ëm d'Adjektiv 'rëffeg'. Erkenns de vläit, wéi ee Wuert do drastécht? S: _____ C: A rëffeg ass eng Form, déi sech vu 'Roff' ofleet. An de Roff ass jo am Fong näischt anescht wéi Schorf. S: Also dat, wat sech op Wonne bilt? C: Jo, wa Wonnen esou Kruste kréien. Dat heescht och op Franséisch einfach 'croûte', do hate mer och nees den Hittchen, dee fir en historeschen S steet: croûte / Krust. S: An elo am Franséischen dann ouni Hittchen, no der Reform. C: Genee! Mee zréck bei eis Wonnen, de Roff ass jo déi Schicht, déi aus gedréchentem Blutt a Wondsekret besteet. An dat ass iergendwéi esou e bëssen eekleg. Dat ass eppes, wat d' Leit net immens gären hunn. Zréck bleift also d'Iddi vum Eeklegen. E Roff ass eekleg, eppes wat Rëff bilt, rëffeg ass, ass eekleg. An esou léisst sech dat Konzept op eppes iwwerdroen, wat dann näischt méi mam Kierper a mat Wonnen ze dinn huet. Wéi beispillsweis d'Wieder, wat da rëffeg ass. S: A firwat seet ee 'rëffeg' an net 'roffeg'? C: Dat läit dorunner, dass een bei 'Roff' en Ablautmuster huet. Mer hu ganz vill Wierder mat engem systematesche Vokalwiessel. Am Däitsche kennt een dat och, do ass de Vokalwiessel vun O zu Ö: Gott, göttlich. An dee Wiessel ass am Lëtzebuergeschen O zu Ë: Mond > mëndlech an och Gott > gëttlech. Den O gëtt zu engem E mat Treema (ë). S: Firwat kann een am Lëtzebuergeschen do net och e kuerzen "ö" huelen? C: Schreifs du deen dann heiansdo? Bei Wierder wéi nërdlech, Wëllef, gëttlech asw.?S: ____ C: Et ass net wierklech en Ö op där Plaz, well d'Lëpsen net gerënnt sinn. Weess de, beim 'ö' muss een de Mond ganz spatz maachen, a beim 'ë' sinn d'Lëpse ganz labber souzesoen, an enger neutraler Positioun. A virun 1975 huet ee vill Wierder och nach mat 'ö' geschriwwen! Am WLM-Dictionnaire vun 1906 steet de Pluriel 'Wöllef' beispillsweis nach mat engem 'ö'. Mam LWB, also mam nächste grousse Lëtzebuerger Dictionnaire koum dann och d'Dictionnairesschreifweis, déi eis Schreifweis haut nach präägt. An an der sou genannter 75er-Schreifweis, well se 1975 festgehale gouf, huet et da geheescht, dass all dës Wierder mat 'ë' ze schreiwe sinn: hëlzen, Wëllef, gëttlech asw. S: A firwat? C: Ech denken, dass ee sech engersäits nom 2. Weltkrich méi staark vum Däitsche wollt ofgrenzen. An och d'Tatsaach, dass – wéi ech lo grad schonn ugedeit hat – de Laut einfach liicht anescht kléngt, well d'Lëpse beim 'ö' vill méi staark gerënnt sinn. Mee et gëtt definitiv Wierder, wou de Laut iergendwéi e Spillraum huet tëscht dem Schwa, also dem "ë" an dem "ö" wéi lo bei "nërdlech", dat kann ech och e bësse méi rënnen. S: Mee bei 'rëffeg' kann ee lo net wierklech bei en "ö" goen. C: Nee, hei wier et ongewéinlech. Röffeg? Rëffeg? Et ka jo och sinn, dass de Laut virun iwwer 100 Joer méi staark als 'ö' geschwat gouf. Dacks huet de Laut hannendrunner en Afloss op d'Artikulatioun. Op alle Fall ass d'Grondwuert an deene meeschte Fäll mat engem "o", also de Laut entsteet aus engem "o". An an eisem Beispill war et de 'Roff' an dat rëffegt Wieder. Mee stell der mol vir, am Däitsche géif een d'Wieder 'schorfig' nennen, sou wéi mir rëffeg soen. S: Am Däitsche kléngt dat wierklech net gutt. C: An do gesäit een dann och ganz gutt, wéi d'Wuert 'rëffeg' de Lien zu de Wonnen och verluer huet. A well mer haut sou vill iwwer Wonne geschwat hunn, wëll ech och nach eng Kéier all Mënsch dozou opruffen, sech emol an een Éischt-Hëllef-Cours anzeschreiwen. Do léiert een alles iwwer Wonnen an iwwer den Ëmgang domat! A ville Gemenge ginn der ëmmer nees op Lëtzebuergesch oder op aner Sproochen ugebueden. An et ass ni schlecht, sech do weiderzebilden! Dat geet ganz einfach iwwer de Site vum CGDIS. S: Dat ass wierklech e gudden Opruff! Vläit schreiwen ech mech och an! C: A ganz um Enn nach eng Kéier merci un all déi léif Leit, déi eis ëmmer bei WiWi schreiwen, sief et op eis Adress wiwi@100komma7.lu oder iwwer meng Homepage oder meng Unisadress – an ech sinn och ganz dankbar, dass dat ëmmer léif a wäertschätzend Messagë sinn. Ganz oft sinn et intresséiert Leit oder och spezialiséiert Leit, déi mer nach weider Iddie mat op de Wee ginn – op alle Fall richteg léif an e grousse Merci! S: Dat hält een och motivéiert. C: Jo, ganz genee S: Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    6 min

  5. JAN 19

    Menger Schwëster hir Duechter 2/2

    Dës Kéier geet et och am zweeten Deel ëm Konstruktiounen, déi ganz typesch Lëtzebuergesch sinn: menger Schwëster hir Duechter. Mir kucken, wat dës Konstruktioun mam Genitiv ze dinn huet an och wéi se entstanen ass. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut gi mer nees bei e grammatescht Theema resp. maachen den Deel 2 vun "menger Schwëster hir Duechter". C: Richteg, d' Konstruktioun, iwwert déi mer d' lescht Woch geschwat haten, mat menger Schwëster hir Duechter, hat ech a Bezuch op den Hatt-si-Phenomeen erkläert. Dat war de Rapport tëscht 'menger Schwëster hir Duechter' a 'menger Schwëster seng Duechter'. An haut wëll ech am Fong op déi Konstruktioun agoen. Elo wëll ech am Fong gäre kuerz erklären, wéi déi possessiv Konstruktiounen entstinn. Dat sinn déi Besëtz- oder Relatiounskonstruktiounen, fir ze soen, menger Mamm hiren Auto, mengem Hond säi Bett oder mengem Meedche seng bescht Frëndin, etc. Et huet mech nämlech immens interesséiert, dass déi Konstruktiounen och am Däitschen existéieren, mee do gëlle se als Substandard. Do kann ech net an all Kontext soen, "meiner Schwester ihre Tochter". Do géif ech soen, "die Tochter meiner Schwester". Do maachen ech e Genitivattribut, wat hannendrunner steet. S: Dat ass am Däitsche jo och ganz normal, nee? Also mam Genitiv. C: Absolut. Grad de Genitiv-S ass eppes, wat mer immens prominent aus dem Däitsche kennen: die Tochter meines Bruders. Mee dat hu mer am Lëtzebuergeschen net. Dat heescht, déi Zort Genitivattribut kënne mer am Lëtzebuergeschen iwwerhaapt net bilden. An dofir hu mer epeps aneres an dat nenne mer de possessiven Dativ. S: Dat muss de vläit méi genee erklären. C: Mir huelen en Dativ mat engem Possessivartikel, also meng Schwëster, mäi Brudder. Da setze mer dat an den Dativ "menger Schwëster" oder "mengem Brudder". An dann hannendrunner dat, wat zu där Persoun gehéiert. Also menger Schwëster hir Duechter, mengem Brudder seng Duechter, dem Noper seng Duechter asw. S: Mee och am Däitschen existéiert dat, nee? C: Also wann ech da géif soen, "meinem Brudder seine Tochter" – dann ass dat schonn e bëssen net esou elegant am Däitschen. Dat heescht, dat ass net Standarddäitsch, well do géif de Genitiv higehéieren. Mee et sinn nawell Konstruktiounen, déi een am geschwaten Däitschen esou kann héieren. Also jo, se existéieren! An och a villen Dialekter. A wéi déi Konstruktioun entstanen ass, ass am Fong och super interessant. S: Wéi koum et dann dozou? C: Ganz am Ufank war et einfach eng Kombinatioun vun engem normalen Dativobjet (fir déi, déi méi frou mat der franséischer Grammaire sinn, dat ass de COI, de Complément d' Objet indirect). An do hu mer eng Kombinatioun vu Wierder, déi esou no beienee stinn, dass se nei analyséiert ginn. S: Hues de do e Beispill fir eis? C: Naturellement. An zwar hu mer eppes wéi "Hien huet der Fra hir Posch geklaut". Elo humer d'Verb 'klauen', et gëtt engem eppes geklaut an et gëtt eppes geklaut. Dat heescht, fir "klauen" brauch ech dräi Matspiller am Saz. Ech brauch ee Sujet, hien. Ech brauch déi Persoun am Dativ, där eppes geklaut gëtt (der Fra). An da brauch ech och nach en Akkusativ, an zwar den Objet, dee geklaut gëtt (hir Posch). A schonn hunn ech do stoen, "hie klaut der Fra hir Posch". Lo kann ech awer och froen, wat klaut en? S: "der Fra hir Posch". C: Exakt. An domat sinn zwee Sazglidder zesummegeréckelt, déi ech wéi eng nei Eenheet verstinn. Well eigentlech gouf enger Persoun eng Posch geklaut. Mee an der Kombinatioun ass et d'Posch vun der Fra, am Saz niefteneen als "der Fra hir Posch". Also sinn déi possessiv Dativen aus engem normalen Dativ eraus entstanen an déi loosse sech dann esou kombinéieren, dass ee seet "hir Posch" > Wiem seng? > Ma der Fra hir Posch. Ursprénglech huet een dës Konstruktioun also ganz vill bei Verbe gehat, déi souwuel en Dativ wéi och en Akkusativ fuerderen. A wann ech dann do nach e bëssen sou eng Relatioun tëscht deenen zwee Matspiller hunn, dass mer eng Besëtzrelatioun hunn zum Beispill wéi hei, da ka sech dat verfestegen. S: Wéi kéint een et da soss nach ausdrécken? D'Posch vun der Fra? C: Jo! Wéi s de richteg sees, kéint een natierlech och soen "d'Posch vun der Fra". Mat der Prepositioun "vun" loosse sech allgemeng ganz vill Relatiounen ausdrécken. Op där anerer Säit hu mer de possessiven Dativ och op Plaze wéi: Wiem säin Handy ass dat? Him säin! Do géif "säin" jo scho bal duergoen. Par conter kann ech elo net soen "mir mäin". Do muss ech eleng de "mäin" huelen. An dat fannen ech richteg spannend! Et huet warscheinlech mat der Fro ze dinn "wiem säin", déi da just als "him säin" kann ergänzt ginn. Well all déi aner pronominal Äntwerte sinn net kombinéierbar. Ech ka jo och net "hir hiren" soen, mee einfach "hiren". S: Dem Caroline seng Emissioun ass haut eriwwer. C: Schick agebaut! A leider jo! S: Dat war nees eng schéi grammatesch Episod fir haut a mir freeën eis och op weider Episode mat dir! Merci, Caroline! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    5 min

  6. JAN 12

    Menger Schwëster hir Duechter - 1/2

    Dës Kéier geet et ëm eng Fro vun enger Nolauschterin, déi am Fong mam Hatt-si-Komplex ze dinn huet. Et geet ëm d'Schwëster an onkloer Referenzen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Du hues eis nees eng Fro matbruecht, déi dech per Mail erreecht huet. C: Genee! Ech krut erëm eng Kéier eng Noriicht vun enger Nolauschterin, an zwar wollt déi wëssen, ass et eigentlech "menger Schwëster hir Duechter" oder "menger Schwëster seng Duechter"? S: … hir Duechter, oder net? C: Dat ass déi eng Léisung, jo. A well et hei sou vill Beschreiwungs- an Erklärungsniveaue gëtt, iwwer déi ech alleguer kéint stonnelaang schwätzen, musst der entweeder e Luxemburgistikstudium ufänken op der Uni.lu a bei mech an de Cours kommen oder dir lauschtert haut Deel 1 vun der Episod an déi Woch drop Deel 2. S: Du hues jo nees vill wëlles! Komm mer schéisse lass! C: Et ass esou, bei "menger Schwëster hir Duechter" wëll ech eemol de Bezuch op den Hatt-si-Phenomeen erklären. Wéini soen ech fir weiblech Persounen hatt, wéini soen ech si? … a wéini vermëscht sech dat? An hei ass nämlech ee vun deene rare Fäll, wou et sech vermëscht. Ech wëll domat soen, dass Forme wéi "menger Schwëster seng Duechter" och am Gebrauch sinn. Ech benotze lo ganz bewosst net richteg a falsch. Kucke mer eis emol eng Kéier fir d' éischt den Hatt-si-Phenomeen un a Bezuch op eist Beispillwuert Schwëster. Schwëster ass vun der Wuertaart hier... S: ... e Substantiv. C: Genee, an et ass Femininum, well ech soen jo eng Schwëster, déi Schwëster. An do mierken ech, et ass am Femininum an et referéiert op eng Fra. Bei Duechter sinn ech och am Femininum. A wann ech just Feminina hunn, da misst et 'hir Duechter' sinn. Gell? S: Jo, a wéi kënnt een dozou ze soen, "menger Schwëster seng Duechter"? C: Kucke mer eis dat emol eng Kéier un, wéi den 'seng', den Neutrum, do erakënnt. Ech kéint eppes soe wéi, huele mer un, meng Schwëster heescht Catherine. Da kéint ech soen, dem Catherine seng Duechter. Ok? Dat fonctionnéiert wonnerbar, well do sinn ech déi ganzen Zäit beim Neutrum: Cathrine > hatt > seng Duechter. An hei ass genee dat, wat sech iwwerschneit. An zwar hu mer zwar bei 'Schwëster' eppes, wat grammatikalesch am Femininum ass, mee well mer esou eng Konstruktioun hunn, déi sech op eppes bezitt, wat och zum Deel am Kapp als Persoun ofgespäichert ass, nämlech de Virnumm vun där Persoun, kënnt et ganz oft vir, dass een dann de Virnumm hëlt, fir dat grammatesch ze verbannen. An da lande mer scho beim Neutrum. Dobäi kënnt nach, dass bei der Schwëster keng grouss Altersdistanz ass. Et huet ee jo d'Tendenz, dass eng héich Altersdifferenz no uewe bei de 'si' tendéiert. Dofir och hei eng oppen Dier fir Neutrum. S: Menger Schwëster seng Duechter – huet also mam Virnumm ze dinn? C: Jo, a mat der sozialer Dynamik, déi dorauser resultéiert. Do gëtt et beispillsweis och Leit, déi vun hirer Cheffin schwätzen. An engem Betrib mat jonker Cheffin a mat flaachen Hierarchien, do ass et net ongewéinlech, dass d'Leit dann an den 'hatt', also an den Neutrum rutschen, wa se vun där Persoun erzielen. An da falen och Sätz wéi: säi Mann war och mat iessen. Obwuel Cheffin e feminiint Substantiv ass, hu mer am Kapp eng Neutrum-Form, déi sech souzesoen iwwer de Virnumm plus déi sozial Facteure festsetzt. S: Et kléngt awer e bësse komesch. C: Jo, wat sécher dorunner läit, dass déi Persoun fir eis an där fiktiver Erzielung komplett onbekannt ass. A mir dat dofir mat kengem Virnumm fest ofgespäichert hunn. Häss de elo eng Cheffin, déi Myriam heescht, da wier dat de Lien an du hues d'Cheffin net als Cheffin ofgespäichert an dengem mentale Modell, mee als Myriam (Neutrum). Dass herno 'Cheffin' gesot gëtt, ass am Fong just, fir mengem Vis-à-vis ze soen, wien d'Myriam ass. Mee d'Referenz am Kapp ass dacks vum Virnumm gepräägt. An et gëtt och Leit, wa se vun hirer eegener Fra schwätzen (déi se natierlech och mam Virnumm uschwätzen), dass do dann deen Neutrum mat erarëtscht. Obwuel déi ganz déi Cheffin, déi Fra, déi Schwëster, obwuel déi alleguer ganz kloer Feminina sinn, hu mer do Elementer vu Persounen, déi sech iergendwéi grammatesch mat dem Virnumm verbannen. An dat fanne mer ëmmer dann, wann de Referent, elo gëtt et e bësse méi technesch, wann de Referent (=déi weiblech Persoun) a mäi Pronomen am Saz méi wäit ewech sinn. Wat mäi Pronome méi wäit ewech ass, wat ech et éischter iwwer mäi mentale Späicher ofgläichen (de Virnumm) an net iwwer de Femininum vum Referenzwuert. S: Kanns de dat mam Schwësterbeispill erklären? C: Jo, gär. Ech hunn eng Schwëster Catherine. A fir mech ass déi Persoun mam Numm Catherine verbonnen. An dat wier ëmmer 'hatt'. Lo erzielen ech dir vun där Persoun an ech soen am Ufank awer, fir dech opzeklären, wien dat iwwerhaapt ass, "meng Schwëster". Wat awer dono geschitt, ass, dass ech onbewosst op den "hatt" zréckfalen, well "Catherine" a mengem Kapp méi staark ass. Fir all Persoun, déi dat vu baussen héiert, ass dat net sou evident nozevollzéien, well dee Lien mam Virnumm net sou grouss ass. Awer passt emol op, wéi vill Leit, wa se vun hiren eegene Familljememberen oder Partner schwätzen, genee déi Konstruktioun wielen: menger Schwëster säi Frënd. Wéi gesot, an engem ganz neutrale Grammaires-Exercice hätt ech lo och "menger Schwëster hire Frënd" geschriwwen. Do spillt déi perséinlech Relatioun an de Virnumm jo och keng Roll. S: A wat sees de lo genee op d'Fro vun der Nolauschterin? C: Menger Schwëster hir Duechter – dat wier déi gewinnte Form: Wann ech dat eebe just op der Texteebene maachen oder wann ech déi Persounen vläicht net kennen, da bleift mer just de Femininum iwwereg. Awer geet et ëm eng perséinlech, reell Erzielung, da si Konstruktioune wéi "menger Schwëster seng Duechter" net ongewéinlech, well se ginn nom Muster "dem Cathrine seng Duechter" gebilt. Mee ech fannen dat sou interessant, wa Leit dat maachen, well dat weist eis, dass mer an deem Komplex vum Hatt a vum Si do immens komplex Mechanismen hunn, déi am Kapp iergendwéi oflafen. S: A wéi maache mer am zweeten Deel da weider? C: An an der nächster Episod, also am zweeten Deel, do wëll ech am Fong gären erklären, wéi déi Konstruktiounen à la menger Mamm hiren Auto, mengem Hond säi Bett iwwerhaapt zustane kommen. S: Da bleiwe mer gespaant op den zweeten Deel a soen der merci fir haut! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    7 min

  7. JAN 5

    Mupp

    Dës Kéier geet et ëm Muppen an Hënn a wéi kleng oder grouss verschidde Bedeitungsnuancë sinn. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut hu mer eng Fro vun engem Nolauschterer, gell? C: Mir starten an dat neit Wiwi-Joer mat engem Wuert, wat eis en Nolauschterer ageschéckt huet. An zwar geet et do ëm d' Fro, wou dat Wuert "Mupp" eigentlech hierkënnt. S: Dat ass zwar eng gutt Fro. C: A wat ech schonn ëmmer ganz interessant fonnt hunn, ass dass een net nëmme Mupp soe kann, mee och Hond. An Hond, ech mengen do wäert elo all Mënsch direkt kënne soen, wou dat hierkënnt. S: Wéi am Däitschen 'Der Hund'. C: Jo, eeben. Den Hond ass natierlech a ville germanesche Sproochen ze fannen: hollännesch 'hond' oder schweedesch 'hund', dänesch ' hund'. Mee déi intressant Fro ass, firwat een am Lëtzebuergeschen déi zwee huet a wéi se vläicht e bëssen ënnerschiddlech sinn. Hond ass e bësse méi den neutralen Iwwerbegrëff. An de Mupp ass, mengen ech, éischter eppes, wat sou e bësse méi léif ass an sou e bësse méi frëndschaftlech. Awer béid iwwerschneide sech och am Gebrauch. Sees du eigentlech Hondsrass oder Mupperass? S: ____ C: Ech mengen, ech soe béides. Du kanns awer witzegerweis am chen-Diminutiv net béides huelen: wann s de lo sees, o kuck, wat e léiwe klengen …? S: Mippchen. C: Genee, Mippchen, 'Hëndchen' hu mer nämlech am Fong iwwerhaapt net. Also et ass e Wuert, wat mer nach guer net begéint ass. Dat heescht, et weist schonn, dass dat, wat do ass fir ze vernidlechen, dat ass dann och tendenziell de Mupp. An do mengen ech, dass mer do eng Upak hunn, fir ze soen, dass de Mupp dat ass, wat e bësse méi kleng ass. S: A wou kënnt d'Wuert Mupp hier? C: Fir d'éischt muss ech soen, dass d'Form 'Mupp' och als 'Mupp' oder 'Mopp' am Rheinischen Wörterbuch dran ass, also et ass lo net spezifesch Lëtzebuergesch, mee kënnt och am Dialektraum hannert der däitscher Grenz vir. Ma wann et ëm d'Hierkonft vum 'Mupp' geet, do huet sech de Sam Mersch, e gudde Kolleeg vu mir, och schonn domat auserneegesat. An hien hat do schonn e puer Theorië matenee verglach. A wéi dat generell an den Etymologien ass, ass et heiansdo schwéier, eng eenzeg Pist auszemaachen. An als Mënsch si mer ganz oft verleet, déi Pist ze huelen, déi iergendwéi besonnesch flott oder iergendwéi besonnesch intressant kléngt. Mee et muss een awer och kucken: Passt dat mat de Quellen? Passt dat mat der lautlecher Entwécklung? A passt dat och mat deem, wat mer an anere Sprooche fannen? Kucke mer mol eng Kéier, wat de Sam do eng Kéier erkläert hat. Hie war dovun ausgaangen, dass et eeben och mam Mops zesummenhänkt. Dat gesi mer och an deenen ale Lëtzebuerger Dictionnairen. Do gëtt och de Lien gemaach mam Mops. S: Mops, also d'Rass? C: Jo, déi mam zerknautschte Gesiicht an de bëlzegen Aen. An do ginn et fir d'Etymologie vu Mops zwou Erklärungen. Dat eent wier fir d' Beschreiwung vun de Gesiichtsmuster. Do huet een och heiansdo de Verglach mat Englesch "to mope" oder och hollännesch 'mopen' oder 'mopperen'. Dat ass wann ee esou e bëssen grimmeg kuckt oder wann ee esou e bëssen de Mond hänke léisst. Dat kéint natierlech vu verschiddene klenge Muppe-Rassen oder och méi grousse Muppe-Rasse och de Fall sinn, dass et esou e bëssen de Gesiichtsausdrock ass. S: Wat ass 'mopperen' da genee am Hollänneschen? C: Ech hat och nach fonnt, dass 'mopperen' am Hollänneschen och e bëssen "grommelen" oder "knurren" bedeite kann. Generell muss een natierlech soen, dass och aner Rassen grommelen, net just déi kleng. Oder et ass, well de Mops sou haart otemt a schnaarcht! An eng weider Hypothees ass, dass dat Wuert 'Mupp' oder 'Mopp' fir eppes steet, wat ronn a mëll a kleng ass. An deem Kontext fënnt een dann och d'Wierder 'mockeleg' oder 'moppeleg', d.h. e bëssen 'déckeleg'. An do kann et gutt sinn, dass e ronnen Objet, e ronne Kierper dann dozou féiert, dass dat kleng Mippercher sinn. An et ass do hier dann 'moppeleg', 'mopsig', 'mockeleg', dass mer do e bëssen e Lien hunn, mat kleng a ronn. Interessant ass awer trotzdeem, dass sech déi zwee Wierder (Mupp an Hond) gehalen hunn. Mir hunn also de Mupp, deen iergendwéi Famill ass mam Wuert Mops. S: Mee do ass et jo eemol eng Rass an eemol den Numm fir d'Déier. C: Dat stëmmt. An dat ass ganz oft, dass mer a verschiddene germanesche Sproochen eemol en Iwwerbegrëff hunn an eemol en Spezialbegrëff. Dat hu mer zum Beispill och am Engleschen, wou mer 'dog' soen. A kanns de der virstellen, wéi ee Wuert am Däitschen do elo verbonnen ass? S: Eng Dogge? C: Jo, do hu mer lo am Engleschen den Iwwerbegrëff 'dog' an den däitsche Pendant bezeechent eng Rass. An zwar sinn dat déi, déi ech ganz léif als kleng Ponye géif bezeechnen. Well dat sinn déi risegrouss Muppen. An do gesäit een, dass 'Dogge' an 'dog' dat selwecht Wuert sinn, mee eemol bezeechent et se alleguer an eemol just eng Gattung dovunner. Änlech hu mer dat och mat 'Hond' oder 'Hund 'an englesch 'hound'. En 'hound' ass nämlech am Engleschen net iergendeen Hond, mee et sinn déi, déi fir ze joe sinn a vun allem déi, déi schnoffele kënnen. Op Däitsch heeschen se 'Jagd- und Hetzhunde' an net Hënn am Allgemengen. An domat hu mer dräi Beispiller, wéi - innerhalb vun de westgermanesche Sproochen - eenzel Wierder eng Bedeitungsverengung hunn (dass een eenzel Rassebezeechnungen huet) oder och eng Bedeitungserweiderung, andeems se eng ganz Kategorie bezeechnen. S: An ännere sech sou Bedeitungen dann och nees? Also an Zukunft? C: Dat ass ëmmer schwéier soen, a grad bei esou Lexeemer brauch et nawell laang, bis sech do eppes ännert. Mee sou gesinn huet d'Wuert Mupp sech jo och scho mat der Zäit vum klenge Mops op déi ganz Gattung ausgebreet. An et brauch normalerweis e puer 100 Joer, bis sech esou Tendenze weisen. S: 100 Joer musse mer net méi op déi nei Episod WiWi waarden, déi kënnt wéi ëmmer an enger Woch! C: Richteg! S: An domat soe mer der merci a freeën eis op nei Wierder iwwer Wierder vun dir! C: Merci och an d'Schlusswuert ass: äddi!

    6 min

  8. 12/29/2025

    Neijoerschdag

    Dës Kéier geet et ëm deen éischten Dag vum Joer a mer ginn der Fro no vum "sch". S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut geet et graff gekuckt ëm Silvester. C: Jo, et ass déi richteg Richtung, et geet mer ëm den éischten Dag vum neie Joer. S: … also Neijooschdag. C: Neijooschdag, den Dag mam Oosch. S: Mam Oosch? C: Ech wëll Iech haut méi erzielen, wéi et zu deem Oosch kënnt. Den Neijooschdag huet deen OOSCH an deen ass ganz typesch, wann en R an en S zesummekommen. Well am Fong setzt sech dat Wuert zesummen aus nei, Joer an Dag. An do hu mer nach en S, dee mer ganz typesch do stoen hunn. S: De Fouen-s! C: Jo, tipptopp, iwwert deen hate mer och scho bei anere Wierder geschwat. Dat ass dee klengen S, deen heiansdo an Zesummesetzungen ze fannen ass. An den R an den S an eelere Wierder, hu mer deen zu Sch verbonnen. Dat nenne mer an der Linguistik assimiléiert. Dat heescht R an S gëtt ganz oft am Lëtzebuergeschen zu Sch assimiléiert. Dat ass awer haaptsächlech bei eelere Wierder sou oder dat gesäit een och bei verschiddenen däitsche Wierder: besonders ass besonnesch oder Bürste ass Biischt oder anescht ass däitsch anders – den R an den S gëtt zu Sch. An do gesi mer am Wuert Neijooschdag, dass deen SCH hei ganz fest dran ass. Well kee vun eis seet 'Neijoersdag', obwuel dat natierlech déi eenzel Elementer wieren. Et gëtt awer och d'Schreifweis "Neijoerschdag", déi gefält mir perséinlech awer manner gutt, well se d'Iddi vun der Assimilatioun net opgräift an amplaz éischter d'Wuert

    5 min
See All (50)

About

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

Information

More From Radio 100,7