E puer Wierder iwwer Wierder

Radio 100,7
Radio 100,7
  • 0.0 (0)
  • News
  • Weekly

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

  1. 3d ago

    net

    Haut si mer negativ, mer kucken op d'Wiertchen net, seng Hierkonft, seng Varianten a seng Schreifweis. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Fänke mer direkt u mam Wuert vun haut? C: Ech géif soen: net. S: ... Wëlls de mer et net soen? C: Neenee, mäi Wuert vun haut ass d'Negatiounspartikel "net". A wa mer eis dee Cluster vun der Negatioun ukucken, dann hu mer an de Sprooche ronderëm eis Wierder wéi: nee, net, niet, non, nein, nicht, no oder nope. Wat fält der do op? S: Dass de haut immens negativ kléngs! Mee lo seriö: se sinn all mat engem N! C: Ganz genee! Bei ville Negatiounswierder héiert een ëmmer erëm deen N. S: Ass dat Zoufall? C: Net ganz. Bei ville vun deene genannte Sprooche ginn et historesch Zesummenhäng. Déi Forme ginn all zréck op Indogermanesch *n̥- oder *né-. Mee elo kënnt déi wichteg Warnung: Mir däerfen net vun e puer europäesche Sproochen direkt op déi ganz Welt schléissen. S: Also huet een net ëmmer en N, wann eppes negativ ass? C: Nee, mer hunn och net ëmmer e Wiertchen dofir, well Sproochen dat ënnerschiddlech maachen. Weess de, wann een net just Europa kuckt, mee d'Sprooche vun der Welt, gesäit d'Bild anescht aus. Am World Atlas of Language Structures goufen 1000 Sproochen op der ganzer Welt verglach (déi beschriwwe sinn). An do fanne mer ganz verschidde grammatesch Strategien: 502 vun de Sprooche benotzen eng Negatiounspartikel (wéi net), 395 en negativen Affix (wéi on-kloer), 47 en negatiivt Hëllefsverb, an 119 eng Konstruktioun mat duebeler Negatioun. Et gëtt also bei Wäitem net „déi eng“ Form vun Negatioun. An och net ëmmer den N, am Finneschen an Estneschen gëtt Negatioun zB duerch "ei" ausgedréckt. S: Mee elo mol bei eis: Wat ass net dann eigentlech fir e Wuert? C: Net ass eng Negatiounspartikel. Also e klengt Wuert mat enger grousser grammatescher Aufgab. Mat net kann ech Sazdeeler negéieren: Bei engem Saz wéi "ech hunn dech gär" kann den "net" op dräi Plaze soten an ëmmer eppes aneres negéieren: net ech hunn dech gär, ech hunn net dech gär, ech hunn dech net gär. S: Dräi Buschtawen op enger anerer Plaz, an de ganze Sënn kann änneren. C: Verréckt, nee? An vun der Schreifweis hier ass et ganz interessant! Et gëtt och wierklech dacks falsch geschriwwen, ech gesinn awer zB erëm nët mam Treema. S: An dat ass net richteg? C: Nee. Mir schreiwen: N-E-T. Keen Treema an nëmmen een T. Et ass deemno anescht wéi Wierder wéi Mëtt oder drëtt: déi sinn Ë-T-T, et kléngt awer d'selwecht. Hei geet et drëm, dass mer NET sou einfach wéi méiglech schreiwen, ouni Treema an ouni Verdueblung. S: A firwat ass et hei eng speziell Reegel? C: Wéi ech beim LOD geschafft hunn an och am Orthografieconseil, krut ech eng Anekdot iwwer de Josy Braun erzielt, déi mam 'net' zesummenhänkt. Hie war jo Journalist a Schrëftsteller, huet sech ganz vill mam Lëtzebuergeschen auserneegesat a sech dofir staark gemaach. Der Anekdot no soll hie sech dofir agesat hunn, datt NET méiglechst einfach ze tippe wier. Op enger Schreifmaschinn ass all zousätzlecht Zeechen eeben och en zousätzlechen Opwand. An hie soll gesot hunn, dass e keng Loscht huet, bei esou engem heefege Wuert sou oft déi extra Punkten drop ze setzen an dofir schreiwe mer just NET. S: An dofir keen Treema? C: Esou krut ech et erzielt. Ech kann net zu 100% beleeën, datt d'Reegel effektiv dowéinst esou festgeluecht gouf. Mee ech fannen, et ass eng wonnerbar Geschicht, fir sech d'Schreifweis ze verhalen: net = sou einfach wéi méiglech, ouni Treema. S: A wat ass eigentlech mat deene regionale Formen "nik" an "nit"? C: Lo sinn ech wéi sou e Fernsee-Kach "Ich hab da mal was vorbereitet"! Fir déi Fro hunn ech zwou Sourcë gekuckt, anzwar als éischt d'Kaart aus dem Lëtzebuerger Spraachatlas vun 1963. A si weist ganz schéin, datt d'Negatioun fréier regional vill méi variéiert huet. Nieft deem, wat mer haut als net kennen, gesäit een do am Weste ganz vill nit, an am Norden och Formen, déi an d'Richtung nik ginn. S: An? Ass Lëtzebuerg haut nach esou gedeelt? C: Vill manner, den NET breet sech nämlech ëmmer méi aus: An eisen aktuellen Donnéeën aus dem Variatiounsatlas vum Peter Gilles hu mer Äntwerte vun 1375 Spriecher a 96 % soen eendeiteg NET. Donieft hu mer 18-mol nit, ongeféier 1%, an nik, ongeféier 3%. S: Dat ass jo zimmlech eendeiteg. Net huet gewonnen. C: Op alle Fall ass net haut ganz kloer déi dominant Variant. Mee déi aner Forme sinn net einfach komplett verschwonnen. A wann een op d'Kaart kuckt, gesäit een och nach eppes vun der aler regionaler Struktur: nit fanne mer am Westen, an nik ass op den Norden, virun allem d'Géigend nërdlech vum Stauséi a Richtung belsch Grenz, konzentréiert. S: Dat heescht, déi nei Kaart huet nach Spuere vun där aler Kaart vun 1963. C: Vill Ënnerscheeder sinn haut méi schwaach, mee se sinn net ganz fort. S: Kann een da soen, datt net déi aner Forme verdrängt huet? C: Mir kënnen aus dësen zwou Kaarten op alle Fall soen, datt net haut ganz däitlech dominéiert an datt nit an nik nëmme méi kleng regional Verbreedungen hunn. S: Da villmools merci fir deng Erklärungen, Caroline, a mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!

  2. Nov 2

    ech wëll

    Haut geet et ëm zwee ganz kleng Wierder, déi am Lëtzebuergeschen erstaunlech vill kënnen. A mir klären, firwat een op d'Fro „Gi mer nach eng Pizza iessen?“ ganz einfach äntwere kann: „Ech wëll.“ S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Sees de eis direkt d'Wiwi-Wuert vun haut? C: Ech wëll! S: Ech wëll? Dat kléngt elo bal no enger Hochzäit. C: Jo, do hofft een natierlech ganz besonnesch op de "Jo, ech wëll"! Mee ech mengen en anert ech wëll. Haut sinn et direkt zwee WiWi-Wierder: „ech wëll“. Also stell der vir, ech froen dech: „Gi mer den Owend nach eng Pizza iessen?“ An du sees: S: Ech wëll. C: Perfekt. An elo hu mer schonn eppes gemaach, wat am Lëtzebuergesche komplett normal kléngt, wat awer zum Beispill am Däitschen esou net funktionéiert. Do kanns de op „Wollen wir heute Abend Pizza essen?“ net einfach „Ich will“ äntweren, wann s de „ja, gerne“ oder „von mir aus“ mengs. S: Stëmmt. Mee am Lëtzebuergesche fält engem guer net op, datt dat speziell ass. C: Fir eis ass ech wëll eng ganz normal positiv Reaktioun: Solle mer nach ee Patt drénken? Ech wëll. Solle mer eng nei Kusch eraussichen? Ech wëll. Et ass meeschtens eng liicht Zoustëmmung, woubäi den Toun an de Kontext relevant sinn. S: A wou kënnt dee Gebrauch hier? C: Eng interessant Parallel fënnt een do am Franséischen: moi, je veux bien. Dat ka genee esou eng Zoustëmmung ausdrécken. Dat hei ass elo eng intressant Zort vu Sproochkontakt. Meeschtens mierke mer jo bei Wierder wéi 'Friteuse' virun 2 Wochen, dass mer eppes aus dem Franséischen iwwerhuelen. Heiansdo kann awer och just eng Bedeitung oder Struktur souzesoen als Virlag déngen. Weess de, bei engem direkte Léinwuert wéi Coiffeuse oder Chauffer erkennt een dacks nach d'Form vun der anerer Sprooch. Bei "ech wëll" ass awer alles Lëtzebuergesch: ech ass Lëtzebuergesch, wëll ass Lëtzebuergesch. Dat Interessant läit am Gebrauch vun der ganzer Konstruktioun. Esou Fäll kënne mer als Léinprägung oder méi spezifesch als semantesch oder strukturell Aflëss duerch Sproochkontakt beschreiwen. S: Dat heescht, et gëtt näischt Franséisches ze héieren, mee hannendrun kéint awer Franséisch stiechen. C: Genee. An dat ass eppes, wat ech um Lëtzebuergesche besonnesch spannend fannen. Sproochkontakt bedeit eben net nëmmen, datt mer franséisch Wierder iwwerhuelen. De Kontakt ka vill méi subtil sinn. An wëllen huet nach eng zweet Eegenschaft, déi interessant ass, wann een op Däitsch wiesselt. S: Wat dann? C: Wa mir op Lëtzebuergesch soen „Ech wëll eng Glace“ oder „Ech wëll eng Glace iessen“, dann ass wëllen fir eis ganz normal. Am Däitsche gëtt et awer nieft wollen och möchten: Ich will ein Eis an ich möchte ein Eis sinn net pragmatesch identesch. Ich will ka vill méi direkt oder staark wierken. Dat wierkt souguer bal onhéiflech a fuerdernd. S: An do kann ee sech als Lëtzebuerger séier verdoen. C: Jo, well ee ganz natierlech säi lëtzebuergesche Gebrauch mat an dat Däitscht hëlt. Dat ass och Sproochkontakt, just an déi aner Richtung: Strukturen a Gebrauchsweisen aus enger Sprooch kënnen eis beaflossen, wa mer eng aner schwätzen. S: Du hues gesot, wëllen wier och grammatesch interessant. C: O jo! Wëllen ass e Modalverb. An d'Modalverbe sinn eng ganz speziell Grupp, fir net ze soe meng Liblingsgrupp! Dozou gehéieren ënner anerem wëllen, kënnen, mussen, sollen an däerfen. Déi sinn net nëmme wichteg fir d'Bedeitung, mee behuelen sech och grammatesch speziell. Kuck emol op déi éischt Persoun. Bei ville lëtzebuergesche Verbe gesäit een do eng Endung: laachen → ech laach-en,
kucken → ech kuck-en
schneiden → ech schneid-en. Mee: wëllen → ech wëll. Net ech wëll-en. Donieft kann ee Modalverben net an de Passiv setzen a se hunn och nach e richtege Preteritum, wat just nach fir ronn 40 Verben am Lëtzebuergeschen de Fall ass, well ca. 6000 déi Form ofgebaut hunn: ech wollt. An nach lauter Saachen, déi ech hei all net opziele kann a fir déi ech warscheinlech och gär eng Tafel hätt, fir se am Detail ze beschreiwen! S: A weess de, wat ech elo wëll? C: So mer. S: Eng Glace! C: Ech wëll. Glace geet ëmmer, och am November! Mee kuck, lo hate mer an deenen zwee klenge Wierder direkt Sproochkontakt, Bedeitung a Grammaire, de WiWi-Hattrick. S: An nach eng Futtball-Metapher! Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  3. Oct 19

    Friteuse

    Dës Kéier geet et ëm Fritten, Friteusen an d’Fro, firwat eng Kichemaschinn eigentlech eng feminin Endung huet. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis dann haut matbruecht? C: Haut fänken ech mat engem Witz un. Weess de, wat mech traureg mécht? S: Nee? C: Püree. S: Firwat dann dat? C: En hätt jo och eng Portioun Fritte kënne ginn! S: Oje! Dat ass awer e ganz spezielle Witz. C: Ech hu jo net gesot, datt e gutt wier! Mee en huet e Virdeel: E féiert eis direkt bei d’Theema. Haut geet et nämlech ëm Fritten, méi genee ëm d'Wuert Friteuse! S: Dat ass schonn e Sujet, mat deem ee vill Leit glécklech maache kann. C: Absolut. A sproochlech ass en och interessant. D’Wuert Fritt oder Fritten kënnt – wéi vill Leit et vläit wëssen – aus dem Franséischen, vu pommes frites. Frites heescht einfach „frittéiert“. Déi Däistch soen dann alt "Pommes" oder "Fritten". An et sinn natierlech keng Äppel, mee d'Erdäpfel, d'pommes de terre, aus dem Buedem. An du hues jo och d'Bezeechnung French fries, wou de Lien mam Franséische kloer ass. Anscheinend sinn d'French Fries an England just déi laang an dënn, an déi aner sinn dann d'Chips wéi bei Fish 'n Chips. Korrekt? S: _____ C: An engem klenge Buch iwwer d'Geschicht vun der Fritt hat ech och gelies, dass den Thomas Jefferson, 3. President vun den USA, schonn am Joer 1802 frittéiert Grompere kritt huet! Mee zréck bei d'Konscht vum Frittéieren, dat ass eng Method, bei där eppes a waarmem Ueleg oder Fett gegaart gëtt. S: Elo géifen d’Chemikerinnen an d’Chemiker eis wahrscheinlech eng hallef Stonn erklären, wat do alles geschitt. C: Dat ka gutt sinn! Mee ech sinn éischter fir d'Sprooch zoustänneg. An do stellt sech eng aner Fro: Wéi heescht eigentlech deen Apparat, mat deem een d’Fritte mécht? S: D’Friteuse. C: Richteg. An dat Wuert fannen ech sou spannend. Well: wann een op d’Endung kuckt, op -euse, da kommen engem direkt Wierder an de Kapp wéi Coiffeuse, Serveuse oder Danseuse. Dat si meeschtens Persounebezeechnunge fir Fraen. S: Stëmmt. Un eng Maschinn denkt een do éischter net. C: Eeben. An am Lëtzebuergeschen oder am Däitsche sinn Apparater awer dacks maskulin: e Mixer, e Staubsauger, e Schredder, en Häcksler. Déi gesinn dann esou aus wéi männlech Persounen, déi eppes maachen: e Bäcker, e Schwëmmer, e Kënschtler. Déi heeschen dann Nomen agentis, den -er weist, dass eng Persoun eppes mécht. An déi aner er-Forme wéi bei "Mixer", dat sinn Nomen instrumenti, well den -er markéiert, dass et en Apparat ass, deen eppes mécht. An dat ass do eeben eng maskulin Endung. Am Franséischen ass dat anescht, do hu mer eng feminin Endung – flott, nee? Do kann d’Endung -euse och fir Maschinne benotzt ginn, do ass dann den -euse zoustänneg fir en Nomen instrumenti. Eng tondeuse ass eng Méimaschinn, eng agrafeuse ass en Tacker, an eng friteuse ass eng, jo, Frittemaschinn, oder wéi mir et och soen: eng Friteuse. S: Dat heescht, mir hunn do tel quel eng franséisch Wuertbildung iwwerholl. C: Wéi sou oft dat ganzt Wuert, jo. Do ass de Lien dann oft mat "machine" ze gesinn, déi och feminin ass, also eng "machine à tondre" ass dono "la tondeuse". Mee et gëtt och maskulin Substantiver am Franséischen, fir Maschinnen ze bezeechnen, wéi le congélateur oder le moteur. Ech muss awer nach eppes zouginn. Bei der Preparatioun vun dëser Episod iwwer d'Friteuse hunn ech selwer bei der Schreifweis gezéckt. S: Dat berouegt mech elo awer! C: Jo, well ech hätt spontan *Fritteuse mat zwee T geschriwwen. Warscheinlech well ech direkt u Fritten denken. Mee d’Wuert hält sech méi no un d’Franséischt: friteuse. An dofir schreiwe mer op Lëtzebuergesch Friteuse mat engem eenzegen T. S: Also souguer eng Orthografie-Proff iwwerpréift heiansdo e Wuert. C: Selbstverständlech! Dat ass ganz normal. Besonnesch bei Wierder, déi een net all Dag schreift. Ech war och kuerz am Modus: „Moment emol, wéi ass et dann elo richteg?“ S: Also: Friteuse mat engem T. C: Genee. An dofir ass haut d’Moral vun der Geschicht: Net nëmmen d’Fritten, mee och d’Schreifweis däerf een heiansdo nach eng Kéier kontrolléieren. S: Mir soen der villmools Merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  4. Oct 12

    Kabes

    Haut geet et ëm Kabes. An do stécht méi dran ewéi Vitaminnen: Mir fanne raus, firwat am Kabes e Kapp stécht, wat Kohl mat de Réimer ze dinn huet a firwat Lëtzebuerger Kabes schwätzen, wärend Fransousen Zaloten erzielen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut fir e Wuert matbruecht? C: Ma, ech hunn op Social Media eng Annonce vum Landwirtschaftsministère gesinn iwwer Geméiszorten, déi grad Saison hunn. An do sinn ech beim Kabes hänke bliwwen. Net just well ech elo hei Ernärungstipps wëll ginn, mee well Geméis heiansdo immens flott Wuertgeschichten huet. An dofir ass eist WiWi-Wuert haut: Kabes. S: Also gëtt WiWi elo zum Feel-good-Ernärungspodcast? C: Jo, fir ongeféier siechzeng Sekonnen! Mee Kabes ass effektiv en typescht Hierscht- a Wantergeméis. Mee vill méi spannend fannen ech, datt Kabes an den däitsche Kohl zwou verschidde sproochlech Geschichten erzielen. Mee si hunn eppes gemeinsam: Béid kommen aus dem Latäin! Fänke mer mam däitsche Kohl un: Am Alhéichdäitschen ass am 8. Joerhonnert d'Form "kōl" beluecht. S: Dat huet sech also an 1200 Joer guer net verännert. C: Erstaunlech, gell! Do gouf et da mat der Zäit a jee no Regioun verschidde Formen, also am Mëttelhéichdäitsche fanne mer "kōl" an "kœl(e)". Aner germanesch Sproochen haten änlech Formen: al­sächsesch kōli, mëttelhollännesch cōle a cool, an am Alengleschen cāwel a cāul. S: A jo, wéi haut am Englesche bei "kale"! C: Genee. An all déi Forme ginn op laténgesch caulis zeréck, mat Variante wéi spéitlaténgesch caulus a Vulgärlatäin cōlis oder cōlus. Dat laténgescht Wuert huet „Still, Stronk“ an och scho „Kabes“ bedeit. D'germanesch Sproochen hunn hei, wéi bei enger Rei anere Geméiszorten, einfach d'Bezeechnung vun de Réimer iwwerholl. An dee selwechte Stamm lieft net just am Germanesche weider, mee och am italieenesche cavolo „Kabes“. A vun do aus komme mer bei e Wuert, dat mer och zu Lëtzebuerg kennen: Kolrabi, oder och Kolraf. D'Bezeechnung geet zeréck op italieenesch cavolo rapa. Dat ass am Fong Kabes + Rübe/Ribb: Den Deel rāpa ass eng „Rübe“, eng Ribb. S: A wat ass elo mam Kabes? C: An do kënnt déi zweet laténgesch Geschicht. Déi fannen ech bal nach méi flott, well, pass op, ech mengen, dass een se am rheinesche "Kappes" nach héiere kann. S: Kappes … wéinst Kapp? C: Genee. D'Dialektform Kappes, also de wäisse Kabes, kënnt iwwer mëttellaténgesch caputium, „Kabeskapp“, vu laténgesch caput, also „Kapp“ oder "das Haupt". Historesch fanne mer am Alhéichdäitschen am 11. Joerhonnert d'Form kabuʒ, am Mëttelhéichdäitschen kabeʒ. Dat kléngt scho bal wéi "Kabes"! D'Geméis ass also duerch seng Kappform bestëmmt. S: An aus dem Kabeskapp gëtt de Kabes? C: Genee dat ass d'Iddi hannert caputium, dat „Kohlkopf“ bedeit. An haut ass Kappes nach besonnesch a westmëtteldäitsche Géigende verbreet, mat Variante wéi Kappes, Kabbes a Kabes. Do gesäit ee gutt, datt eis Landesgrenz keng Sproochgrenz ass. Wa mer Kabes soen, si mer en Deel vun engem méi grousse westlechen Dialektraum, dee bis a Westfalen eropgeet! S: Mee ech waarden elo schonn déi ganzen Zäit drop, datt mer endlech Kabes schwätzen. C: Ech wousst, datt dat kënnt! S: Ech wollt dech just net beim Geméis ënnerbriechen. C: Ma dann dierfs de elo. Well Kabes ass bei eis jo net nëmmen eppes, wat een ësst. Wann ee seet „Schwätz kee Kabes!“, da get et net ëm Gespréicher iwwer Geméis. Da bedeit Kabes einfach Quatsch oder Blödsinn. An dat hu mer erëm net just zu Lëtzebuerg: Och an de Kappes-Dialektgebidder fanne mer Ausdréck wéi Kappes schwätzen oder Kappes machen. S: Also Schwätz kee Kabes! ass da manner exklusiv, wéi mer mengen. C: Genau. An ech fannen et ëmmer flott, wann een eng vermeintlech typesch lëtzebuergesch Riedensaart hëlt an op eemol gesäit: Op där anerer Säit vun der Musel, gëtt et se och! An dann hunn ech nach e bësse weider gekuckt, wat aner Sprooche benotze fir "Blödsinn schwätzen". Op Däitsch kann ee Müll reden. Am Engleschen hu mer rubbish oder, méi graff, b******t. An am Franséischen ass mäi Liblingsbeispill raconter des salades. S: Also „Zaloten erzielen“. Dat hunn ech souguer kannt! C: Also ech fannen dat herrlech: Mir schwätze Kabes, am Franséische kann een Zaloten erzielen. An op eemol ass de Geméisrayon eng grouss Metapher fir Dommheeten! A lo dee gréisste Fun fact aus menger Kabes-Recherche, bei där ech italieenesch Ënnerstëtzung vu menger léiwer Kolleegin Emilia krut: Mir haten d'Italieenescht cavolo jo virdru scho beim Kohl. A sproochlech gëtt et do dee schéinen Ausdrock: non dire cavolate. Ech huelen dat emol auserneen: cavolo, „Kabes“, dann hu mer cavolata, wat ongeféier „Blödsinn" a wiertlech eppes wéi "Gekabes" bedeit, an de Pluriel ass cavolate. Non dire cavolate! Also à la: „Schwätz kee Gekabes!“. An do ass en nees, de Kabes! E coole Lien tëscht dem Italieeneschen an dem Lëtz., deen ech net kannt hunn! S: Dat sollt een aféieren: Gekabes! C: An de Message vun haut ass: mer solle Kabes iessen, awer kee Kabes schwätzen! S: Wierklech spannend, merci, Caroline! Mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  5. Oct 5

    honnert

    Dës Kéier gi mer dräistelleg! Mir feieren 100 Episode WiWi, awer net mat engem Best-of, mee mer ginn der Zuel 100 op de Grond. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut fir e Wuert matbruecht? C: Mir feieren haut e Jubiläum! S: A jo, du hues dat ëmmer besser am Bléck wéi ech. A, hu mer lo 100 Episode geknackt? C: Jo, du hues mech grad fir déi 100. Kéier bei Wiwi begréisst. S: Wow, wéi schéin! An hues de e speziellt Wuert fir haut? Oder e Best-of? C: Ech sinn net wäit siche gaangen, mäi Wuert vun haut ass Honnert – e 4000 Joer aalt Wuert. S: Krass! C: Jo, bei Zuelwierder gi mer wäit zréck. Do lande mer da bei der indoeuropäescher Form ḱm̥tóm, aus där och dat laténgescht centum, dat griichescht hekatón an d'Sanskrit-Wuert śatam entstane sinn. Dat heescht: honnert, cent a hundred si souzesoe Famill. S: Honnert an hundred gesinn ech och no beieneen. C: Jo, komm mer bleiwe mol op der germanescher Säit: Am Urgermaneschen hu mer déi rekonstruéiert Form *hundą. Méi spéit ass dorunner en zousätzlecht Element *-radą komm, soudatt d'Form *hundaradą entstanen ass. Aus där Form hu sech d'lëtzebuergescht honnert, dat däitscht hundert an dat englescht hundred entwéckelt. S: A wat bedeit dat zousätzlecht Element? C: Mir wësse bis haut net genee, wat dëst *-radą eigentlech bedeit huet. Linguisten hu verschidde Vermutungen, zum Beispill datt et eng Aart „Zieleenheet“ oder „Grupp“ bezeechent huet, mee et gëtt keng definitiv Erklärung. Op enger anerer Plaz hat ech gelies, dass dat zweet Element, wat mer haut nach um leschten "d" erkennen am Goteschen existéiert huet als raþjō ‘Abrechnung, Zahl’. D'Zuelwuert ass also just 'hunt' an dat gouf et bis an d'9. Jhd am Alhéichdäitschen, do gouf et och 'einhunt, zweihunt' an och Alenglesch fanne mer 'hund' an dono: 'hundred' am Engleschen oder 'hundert' am Däitschen, honderd am Hollänneschen. An eeben 'honnert' am Lëtzebuergeschen. S: Mee firwat ass beim Lëtzebuergesche keen 'd' méi an der Mëtt wéi bei deenen anere Sproochen? C: Den Duebel-n oder eeben d'Ewechfale vum 'd' ass eppes, wat mer a ville Wierder gesinn am Lëtzebuergeschen. S: Hues de do e puer Beispiller? C: Honnert pro hunn ech der! Kuck am Däitschen ass es "Stunde", am LB Stonn (oder eebn Stunden, Stonnen). Oder DE Wunde a LB Wonn. An et gëtt souguer eng Rëtsch Wierder, wou mer am LB am Singulier den 'd' hunn an am Pluriel net. Kuck emol d'Einzal: Bild, Hond, Frënd – an deen 'd' fält am Pluriel einfach ewech: Biller, Hënn, Frënn. Oder och bei Kand > Kanner. Deen 'd' fält also oft ewech, dofir wonnert et och net, dass mer bei 'honnert' just duebel-N hunn, wann et am Däitschen awer 'hundert' ass. S: Dass do en 'd' ewechfält, ass mer nach ni opgefall, mee effektiv hues de lo vill Beispiller genannt, wéi Kand a Kanner ouni 'd'. Intressant! C: Jo, dat ass dat flott, wann ee bis ufänkt op den Detail ze kucken, dat ass e bësse meng Iddi fir Loscht op lëtzebuergesch Linguistik ze maachen. Du hues och Sprooche wéi Dänesch, fir nach eng weider germanesch Sprooch ze nennen, wou mer zwar en 'd' schreiwen, mee net schwätzen. S: A sou? C: Jo, do muss ech awer och soen, dass Dänesch notoresch dofir bekannt ass, dass d'Schrëftbild an d'Lautbild ganz oft net iwwereneestëmmen. Also dass ee Saache ganz anescht schreift, wéi een se liest. An do ass d'Zuelwuert 100 e gutt Beispill. Et schreift een op Dänesch: (ech liesen dat elo mol Laut fir Laut an net, wéi et am Däneschen ass) hundrede. Et gëtt och eng Variant ouni -e hannen, déi gesäit dann aus wéi Englesch 'hundred'. Mee ausgeschwat gëtt et ongeféier [ˈhunʌðə] oder nach méi verkierzt [ˈhunʌð] - do héiers am Fong kee vun deenen zwee D-en. Am Schweedeschen ass et dann nees méi straight: hundra [ˈhɵndra] – dofir ass hei den 'd' um Enn ausgefall. Du gesäis, am germanesche Verglach kënne sech d'Formen extreem gläichen an dann am Detail variiéieren. An dobäi hu mer mol nach net op däitsch Dialekter gekuckt! S: Ma mir sinn och schonn um Enn fir haut! C: Jo, da loosse mer dat. Da soen ech elo fir d'100. Kéier Äddi. S: Jo, mee als éischt soe mir dir merci fir haut, Caroline, an da soen ech mol sou: Mir freeën eis op weider 100 Episode mat dir, mat 100 neie Wierder, déi s de fir WiWi matbréngs! C: Wann Der mech loosst, da bréngen ech nach weider Wierder mat. Ouni Witz, meng WiWi-Brainstorminglëscht ass scho bei 228 insgesamt, also do geet nach! An natierlech merci un all eis trei Nolauschterer an Nolauschterinnen a wéi ëmmer kënnt Der och Wierder eraschécken, op wiwi@100komma7.lu An mäi Schlusswuert ass wéi ëmmer: Äddi!

  6. Sep 28

    Instrospektioun

    Dës Kéier geet et ëm d'Analys vun sech selwer, afirwat mer mat introspektiven Donnéeën eleng dacks keng Wëssenschaft kënnemaachen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut fir e Wuert matbruecht? C: Haut gi mer souzesoen op "Tuchfühlung" mat eis selwer, mer schwätzen iwwer Introspektioun. Seet der dat eppes? S: ____ C: Mäi Latäinsproff wier elo ganz stolz a vläicht och e puer Al-philologen, mee wann s de e Wuert nach net ganz kenns, da muss de einfach kucken: Wéi eng Bestanddeeler dovunner kanns de zesummesetzen? An, komm, maache mer et och eng Kéier zesummen. Also, wéi géifs de et opdeelen, d'Wuert Introspektioun? S: 'Intro' a 'spektioun'. C: Intro- steet vir: eran, no bannen. Du kenns warscheinlech Wierder domat? S: Jo, mmm, introvertéiert. C: Genee, dat heescht, du bass éischter no banne gekéiert. Anescht wéi extrovertéiert, wou s de no bausse gekéiert bass. Sou, mir wëssen also, Intro, do ass iergendeppes no bannen. An: Spektioun, vläicht hues de do e Wuert, wat der an de Kapp kënnt? S: Ech muss elo un eng Inspektioun oder eng Spektiv denken! C: Béides gutt! Et geet alles op d'Verb 'specere' zréck, wat 'kucken, gesinn, betruechten' am Latäin heescht. Bei der Introspektioun kuckt een also a sech eran. Et betruecht een eppes vu bannen. Et kéint een et och Bannebeobachtung nennen. Dat gëtt et effektiv an der Psychologie, mee eeben och an der Linguistik. S: A wat ass domat gemengt? Also an der Sproochwëssenschaft? C: Et bedeit, dass ech meng Meenung, wéi eppes an der Sprooch funktionéiert, als éischt emol dorobber baséieren, wéi ech et empfannen. Dat kann eng kleng Fro sinn iwwer eng Endung: Sees de zwee Aadler oder zwee Aadleren. Introspektiv ass, wann s de mol selwer kucks, wat s du méchs. Ech mengen, ech soe béides. Ass awer just eng éischt Aschätzung an dat ass och just e Gefill, reell kann anescht sinn. Dat ass u sech net falsch, iergendwou muss ee jo schliisslech ufänken. Et ass jo och esou, dass e Mammesproochler normalerweis eng ganz gutt Intuitioun huet vun deem, wat en an der Sprooch fir méiglech ugesäit. Dat betrëfft awer och verschidde Forme vun der Variatioun. S: Wéi mengs de dat genee? C: Ma et wäert een introspektiv relativ séier soe kënnen, ob 'du ëss' oder 'du iess' richteg ass. Do gëtt et keng Nuancen. Wann ech awer wësse wëll, ob een elo "Framënsch" als neutral, positiv oder negativ ugesäit, muss ech scho méi Leit froen, fir en authentescht Bild ze kréien. S: A jo, well et vläit Ënnerscheeder tëscht de Leit gëtt. C: Genee, an déi kann ech net a mir selwer fannen, dofir erfuerschen ech eppes. An da geet et an der Linguistik eeben net duer, just ze kucken, wat ee selwer mécht oder wéi een et selwer empfënnt. Komm, mer kucke mer eng Kéier, du hues eng Variant A an eng Variant B, da kann et sinn, dass du sees, A ass richteg a B ass falsch. Et kann awer och sinn, dass de sees, A fannen ech besser a B net esou gutt, béid sinn awer akzeptabel. Oder jee no Kontext benotz de A oder B. Dofir sinn och Ëmfroen net ëmmer ganz einfach. Se ginn awer eeben e gutt Bild, wat ee méi Leit freet a wann een d'Froe gutt stellt. S: Also ass Introspektioun schlecht? C: Nee, net direkt. Gutt, dass de frees, well hei muss een ënnerscheeden: Wann ee vill Leit freet, da berout dat jo och op hirer Introspektioun (si erkläre jo hiert Gefill), awer eebe vu ville Leit. Et gëtt da problematesch, wann d'Introspektioun vun enger Persoun déi ganz Methodik ass. Dat gëtt och gären 'Armchair Linguistics' genannt. Awer, esou wéi ganz fréier och Grammairë geschriwwe gesinn, do ass einfach eng immens intelligent Persoun an déi huet sech esou zréckgeleent an hirem Stull an dann huet se esou den Aarm opgeluecht an dann huet se sech ganz schlau Gedanke gemaach an déi dann notéiert. Fir all Zort Brainstorming kann Introspektioun natierlech de Startpunkt sinn, well ech sinn déi meescht Zäit a mengem Kapp an dat ass jo och do, wou Iddien entstinn. Mee Iddien fléissen dann an e Rechercheprojet. An da muss ech kucken, wéi maachen d'Leit dat? An da freet een se a kritt e bessert Bild vum Phenomeen oder der eegener Theorie. S: A wann dat net geet oder kee matmécht? C: Ech perséinlech schaffen och gär mat engem Korpus, also wou ech risegrouss Textsammlungen op bestëmmt Konstruktiounen duerchsichen. An do muss ech soen, war ech am Summer ganz traureg, wou ech gelies hunn, dass d'RTL-Commentairen ofgeschalt ginn, net well ech dat fir eng ganz speziell Spillplaz fonnt hunn an der lëtzebuergescher Internetwelt, mee well dat wierklech fir d'lëtzebuergesch Linguistik eng immens Source war, fir einfach ganz vill Sproochproduktioun ze gesinn. Fir meng grammatesch Fuerschung ass dat super! Mee och esou schreiwen d'Leit vill Lëtzebuergesch an dat mécht mech frou. Da kann ech mer nees vill Gedanke maachen – wéi gesot, Introspektioun ass een Deel vun der Aarbecht – an déi a menger Recherche verschaffen, andeem ech Theesen a Beispiller zesummestellen. S: Mir soen der merci fir déi Zort Aarbecht, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  7. Sep 21

    fuschnei

    Déi Episod hei ass nei – fuschnei! Haut kucke mer, wat eigentlech 'fusch' bedeit a wéi eng lautlech Prozesser bei dësem Wuertdeel wichteg sinn. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut fir e Wuert matbruecht? C: Mir hunn eng Rentrée hannerun eis, souwuel an de Schoule wéi och en neit Semester an dofir ass villes scho vertraut, mee fir verschidde Leit ass villes FUSCHNEI. S: Du sees dat esou, wéi wann dat eist Wuert vun haut wier. C: Korrekt. Hues de schonn eng Kéier driwwer nogeduecht, wat 'fusch' a 'fuschnei' heescht? S: ___ C: Falen dir nach aner Wierder an, déi mat FUSCH ufänken oder mat FUSCH zesummegesat sinn? S: Fuschen? C: Jo, fuschen ass e gudde Startpunkt, mee d'Verb 'fuschen' huet tatsächlech näischt ze di mam 'fusch' vu 'fuschnei', mee warscheinlech éischter mam Wuert 'pfuschen' am Däitschen. Mee: FUSCH ass och wierklech e Wuertdeel, dee mer just aus dëser Zesummesetzung 'fuschnei' kennen. Dat nenne mer an der Linguistik en unikaalt Morpheem, well et just 1mol virkënnt. Awer, wou dat genee hierkënnt, dat gesi mer haut. S: Do sinn ech gespaant! C: Ma mäin Aarbechtskolleeg Peter Gilles – och Professer am Lëtzebuergeschen – huet sech schonn eng Kéier mat dem Wuert FUSCH vu FUSCHNEI auserneegesat a mer haten och gëschter virun der Episod eng ganz ugereegten Diskussioun iwwer de Wuertfeel 'fusch'. Fänke mer mol un, wat mer natierlech ëmmer kucke ginn, ass, den alen Dictionnaire, schonn an den 1950er Jore stoung dat Wuert am Dictionnaire mat ganz ville Synonymmer, also mat Verstäerkungsoptioune fir d'Adjektiv 'nei': fonkelnei (WLM, LWB), fonkelnoolsnei (WLM, LWB), splënternei (WLM, LWB), noolsnei (LLU, WLM, LWB) an och fonkelnotznei (LWB). S: Dat meescht héieren ech haut fir d'éischte Kéier. C: Jo, ech mengen, wierklech geleefeg ass nach de 'fonkelnei', dee fënnt och nach als LOD-Verweisartikel haut, also als Synonym zu 'fuschnei' – mer sinn also lo weider op der Sich nom 'fusch'. Déi nächst Etapp sinn Dialektwierderbicher. Do siche mer no Formen, déi lautlech plausibel sinn an déi an der Géigend vum Lëtzebuergeschen an där Form oder enger änlecher Form optauchen. Eng gutt Recherche fänkt een am beschten am Rheinischen Wörterbuch un. An do soen ech der mol, wéi déi vergläichbar Formen heeschen, déi warscheinlech mam 'fusch' gläichzesetze sinn: foš, fōš, fouš. Hues de schonn eng Anung, wat fir ee Wuert mer sichen? S: Ech hu keng Anung. C: Et ass d'Adjektiv 'frisch', also 'frësch'. S: A sou! C: An elo komme mer der Saach ëmmer méi no, mer hate jo schonn am Däitschen déi dialektal frisch-Forme foš, fōš, fouš, déi komme virun allem am Ripuareschen (ronderëm Köln) an am Nidderfränkeschen (also an hollänneschen Dialekter) vir, et sinn also Varianten, déi Richtung 'fusch' ginn, wat mer fir de 'fuschnei' sichen. S: Mee et kléngt awer net ganz genee d'selwecht, oder? C: Also am Grenzgebitt vu Lëtzebuerg komme mer der Saach ganz no: am Siegerland ass et 'furš' (mat R) an zu Prüm a Malmedy fënnt ee 'fuš'. S: An dat sinn alles Forme vu 'frësch'? C: Jo, et ass d'Adjektiv frisch/frësch, den 'i' verännert regional seng lautlech Mierkmoler, rëtscht mol méi an den O oder den U, an den 'r', dee ka mam Vokal verdréit sinn, dann ënnerläit en enger Metathees, dat ass d'Fachwuert, dat heescht, den 'r' rëtscht op eng aner Plaz. E réckelt meescht hannerun de Vokal. Also ass et net méi FRISCH oder FRUSCH, mee FURSCH, an dono nach vereinfacht FUSCH. S: Also ass eppes Fuschneies extra frësch? C: Genee! Frësch gewäsch ass jo och bal wéi nei. Fuschnei ass also frësch an nei! De Wuertdeel 'fusch' heescht also frësch, ganz nei. S: Weess de, u wat mech dat mam Fursch a mam Fusch erënnert? C: Nee. S: Un eis Episod mam Aasch, do has de gesot, dass et mat R oder ouni R ka geschriwwe ginn. C: A jo! Ma dat ass tatsächlech deeselwechte Prozess! Just, dass 'fusch' ëmmer ouni R geschriwwe gëtt an och just bei 'fuschnei' virkënnt! S: Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei – pardon FUSCHNEI Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  8. Sep 14

    Päerdsbüfdeck

    Dës Kéier geet et ëm de Büfdeck a firwat verschidde Wuertdeeler hir Bedeitung verléieren. Donieft geet et och ëm Päerdsfleesch a schlecht Witzer. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. No zwee Méint Summerpaus kann ech endlech nees soen: Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! Hei sinn ech nees! Ech wollt elo scho soen "fir déi nei Staffel", mee mer lafen einfach weider am Rhytmus! Nr. 97 si mer haut! S: Wat ass dann d'Wuert Nr. 97? C: Päerdsbüfdeck. S: Wierklech? Ech hat net gemengt, dass du mat DEEM Wuert aus der Summerpaus kënns! C: Et sollt jo elo bekannt sinn, dass ech e Päerdsmënsch sinn, an e Witz, dee mech mäi Liewe laang begleet ass: "Ech hu Päerd och gären, am léifste mat enger gudder Zooss". Ass natierlech e Witz, dee mech elo net méi beréiert, do stinn ech driwwer. Awer wat mech interesséiert, ass d'Wuert 'Büfdeck' oder 'Bifdeck' – nach méi interessant an der Kombinatioun 'Päerdsbüfdeck', well mer do am Fong zwou konträr Informatiounen hunn. S: Wéi mengs de dat? C: Ma well Büfdeck ass e schéint Beispill fir Wierder, déi sech an der Aussprooch esou veränneren, dass een den Ursprong guer net méi erkennt. De Büfdeck ass entstanen aus Beef fir Rëndfleesch an Steak fir dat Stéck Fleesch. Dat huet sech schonn am 18. Joerhonnert am Franséischen entwéckelt als 'bifteck' an als 'bistecca' am Italieeneschen. S: A vu wou kënnt Steak eigentlech hier? C: Do si mer elo am Alnordeschen, also an den éischte Forme vum Skandinaveschen. An do ass d'Ursprongswuert 'Steik' an heescht einfach 'eng Tranche Fleesch'. D'Wuert Büfdeck ass also eng wonnerbar Mëschung vu villen europäesche Sproochen! Am Lëtzebuergeschen hu mer dann nach zwou Formen 'Bifdeck' oder 'Büfdeck'. Mee den Deel 'bif' oder 'büf' ass komplett verblatzt, also ondäitlech ginn, well – fir zréck op eist Wiwi-Wuert ze kommen – "Päerdsbüfdeck" huet elo d'Bezeechnung Päerd an och "beef" dran. Et misst jo soss "Päerdsdeck" sinn. Dat ass awer net ongewéinlech, dass Wuertdeeler esou verblatzen an dat dofir nei Wierder zouléisst. Dat nennt een an der Linguistik "Desemantiséierung", Semantik ass d'Bedeitung an d'Bedeitung geet fort. Dofir kann de Wuertdeel 'büf' nieft Päerd existéieren, well 'büf' souzesoe semantesch eidel ass. S: Hues du da schonn eng Kéier Päerdsbüfdeck giess? Also dat interesséiert mech elo ganz perséinlech, fir elo hei e bëssen ofzelenken. C: Ech hunn nach ni Päerdsbüfdeck giess, sinn do awer kulinaresch ëmmer total oppen an du kanns och elo mat mir an de Restaurant goen an du sëtz vis-à-vis vu mir an du ëss e Päerdsbüfdeck. Hues de es schonn eng Kéier giess? S: ____ C: Wat ech fir mech just problematesch fannen, an dat ass eppes, wat elo ganz individuell ass, ass, dass ech dat géif iergendwéi pervers fannen, also pervers an der Grondbedeitung vum Wuert, dass ech all Dag esou vill Zäit mat menge Päerd verbréngen an och wierklech un hinnen als Liewewiesen interesséiert sinn an da géif ech wëssen, wéi se schmaachen. Wéi wann s de, jo, wann s du e Kazen-oder Muppefrënd bass, dass du quasi géifs wëssen, wéi Kazen- oder Muppefleesch maacht. Ech weess, et gëtt Leit, déi gesinn dat e bësse méi distanzéiert an déi soen, jo, mee ech hunn och e Mupp, nawell géif ech Muppefleesch iessen, mee ech hunn do einfach iergendeng ënnerlech Blockad. Also kann ech dat net maachen, hunn awer kee Problem, wann anerer dat iessen. Mee ech sinn, wéi gesot, kulinaresch oppen an och linguistesch oppen. S: Dat souwisou! C: An dann nach e Schreiftipp um Enn. Bifdeck oder Büfdeck schreiwe mer och wierklech komplett integréiert, wéi wann dat e lëtzebuergescht Wuert wier. Also mir schreiwen dat dann B-Ü-F-D-E-C-K. S: Firwat net mat 2 F? C: Dat läit un der Reegel, dass kee Wuertdeel eleng virkënnt, also weeder 'büf' nach 'deck' an dann hu mer genuch Konsonanten an der Mëtt fir e kuerzen ü! S: Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

See All (50)

About

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

Information

More From Radio 100,7