E puer Wierder iwwer Wierder

Radio 100,7
  • 0.0 (0)
  • News
  • Updated Weekly

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

  1. 4d ago

    kussen

    Dës Kéier geet et ëm Romantik, Spaut a gutt Bakteerien. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon. S: Ech hunn den Titel vun der Episod scho gesinn, also haut gëtt et romantesch! C: Haut schwätze mer iwwert eppes ganz Schéines, an zwar iwwert d'Kussen. Kuss du vill am Dag? Wéi vill Kussen hues du den Dag? Also sou am Austausch? S: ___ C: Bon, ech mengen och bei sécher 10 bis 20, also ne Partner, Déieren, also ech mengen do kënnt schonn eineges zesummen. Oder eis berüümt dräi Beessen, wa mer Moie soen, déi jo och an Europa kulturell ëmmer ganz ënnerschiddlech sinn(1-4). A mer starten da lass mam Kuss. Soe mer sou, mir hunn am Lëtzebuergesche verschidden Aart a Weisen, fir dat Verb ze bilden. An zwar ginn et Leit, déi soen 'kussen', an anerer soen 'këssen'. Ass do fir dech en inhaltlechen Ënnerscheed? Wat sees du? S: ____ C: Well et ass ganz interessant: fir mech wier elo 'kussen' op de Mond a 'këssen' wieren déi dräi Beessen. An et ass ganz spannend, well am Fong hues de do just e Vokalwiessel an der Sprooch selwer. Dat heescht, mir hunn eng méi integréiert Form an eng méi 1:1 geléint Form. Also dass mer zum Beispill soen, ne, am Däitschen hues de 'küssen'. A wa mer 'küssen' géifen no lëtzebuergesche Prinzippien iwwerhuelen, da géife mer soen 'këssen'. Dat maache mer och mat aneren däitsche Wierder: Aus DE kümmern soe mer LB 'këmmeren'. Dat geschitt natierlech net ëmmer. Also wéi dat esou ass, jee nodeem wéini d'Wierder an d'Lëtzebuergescht komm sinn, hu se eng méi oder manner integréiert Form. Dat heescht, mir kënne leider net ëmmer mat esou lautleche Gesetzer schaffen, dass mer soen: ëmmer wann dat am Däitschen esou ass, ass et am Lëtzebuergesche sou. Dat heescht, aus engem däitschen muss net ëmmer en ginn. Wéi zum Beispill bei 'schützen' soe mer 'schützen'. A mir géifen net soen 'schëtzen'. Mee kucke mer nach eng Kéier bei 'kussen'. Dat heescht, do hues de dann e Kuss an dovunner ofgeleet d'Tätegkeet kussen. S: A firwat kusst een iwwerhaapt? War dat ëmmer romantesch? C: Also do hat ech versicht, dat erauszefannen. An do streide sech d'Leit nach driwwer, firwat mer dat am Fong maachen. D'Traditioun vum Kussen ass (op d'mannst an deene Sourcen, déi mer hunn) 4500 Joer al. An et ass esou eng Mëschung tëscht de Mond openeendrécken, fir sozial de Grupp ze stäerken. Also fir esou Bezéiungsaarbecht ze maachen. Mee et gëtt natierlech och déi Hypothees, dass Mammen dat gemaach hunn beim Iessen. Also quasi d'Iessen zu Bräi geknat an dann de Kanner dat esou ugebueden hunn, wéi esou eng Vullemamm. Da kanns de frou sinn, dass de deng Kanner net sou hues missen ernären. S: Definitiv! C: Wat awer nei Etüde sinn, also mir kusse jo och aus ganz ënnerschiddleche Grënn. Mir kusse jo op de Mond, fir romantesch ze sinn oder och Elteren hir Kanner. Einfach well dat eng sozial Bindung ass oder eeben och eng romantesch Komponent huet oder eeben och Virspill ka sinn. Also et gëtt jo natierlech dann och méi en erotesche Kuss. Awer insgesamt kann ee jo och einfach Frënn op de Bak kussen. Also elo net déi standardiséiert, ritualiséiert dräi Beessen oder wéi vill et och ëmmer gëtt an de verschiddene Länner op der Welt. Mee och do kanns engem jo och e Kuss op de Bak drécken, wann iergendwéi, wann een Ënnerstëtzung brauch oder du hëls engem seng Hand an da kuss de deem seng Hand. An do hat ech elo esou eng cool Zuel gelies. An zwar, wann ee méi laang kusst wéi néng Sekonnen, da ginn 80 Millioune Mikroben ausgetosch. Awer net nëmmen déi schlecht, mee och déi gutt. An do haten se e Verglach mat sengem probiotesche Jugurt. S: Dat heescht, du kanns e probiotesche Jugurt iessen oder einfach néng Sekonne laang däi Partner, deng Partnerin kussen? C: Jo, ganz genee. Dofir, sidd léif mateneen, kusst iech méi. An Dir wësst jo, Consent ass alles. An interessanterweis ass d'Verb kussen iwwerhaapt net am LOD. S: Wierklech elo? C: Mee am LOD ass just d'Verb 'këssen'. An elo kënnt Dir Iech froen, soen ech 'kussen' oder soen ech 'këssen'. Wéi gesot, fir mech, mee dat sinn och heiansdo individuell Saachen, fir mech wier 'kussen' dat méi Romantescht an dat 'Këssen' – dat e bësse méi neutral. A wosst Dir, dass et och Déiere gëtt, déi sech kussen? Ech recommandéiere mol, fir Iech doheem de Video Polar Bears French Kissing unzekucken. Do gesäis de zwee Äisbieren, wéi déi sech awer, also déi ginn all-in, wuertwiertlech. An do sollt ee vläicht sengen Teenager soen, dat ass NET, wéi een et sollt maachen. Kuckt Iech dee Video gären un. S: Lo hues de awer nees en neit Theema opgemaach! Mee eng Saach hunn ech mech elo gefrot: Firwat seet een am Fong French kiss? Sinn d'Fransousen einfach méi aktiv beim Kussen? C: Ech mengen dat hänkt domat zesummen. D'Tatsaach, dass d'Fransousen einfach als méi passionéiert an der Léift gëllen – als Cliché, gell. Mer hunn dat net getest! A well en Zongeschlag, wéi mir an der Primärschoul gesot hunn, well en Zongeschlag einfach méi eng intim Form vum Kussen ass, well s deen anere potenziell scho ganz gutt kenns, wann se dat méchs. A vläicht och Loscht hues, mat deem einfach e bësse méi wäit ze goen. French kiss gouf da wouergeholl, dass dat ass, wéi d'Fransouse kussen, wa se 'o la la' wëlle sinn. Warscheinlech huet et sech am Engleschen etabléiert, wou nom Éischte Weltkrich einfach d'Britten an d'Amerikaner aus Frankräich zréckkomm sinn an dat dann esou beobacht hunn. An dat war dann an der Ëffentlechkeet, dat esou ze beobachten, dat war fir déi Zäit schonn zimmlech o la la. An esou ass dat dann iergendwann och popkulturell hänke bliwwen. S: O la la! An domat si mer um Enn fir haut. Mer soen der Merci fir deng Erklärungen an elo muss ech dee Video mat den Äisbieren an dem French Kiss kucken! C: Ma merci och, vill Spaass, a mäi Schlusswuert ass: Äddi.

  2. Jun 1

    grunscheg

    Dës Kéier geet et ëm Wierder, déi een net dacks héiert, déi awer ganz praktesch am Alldag sinn! Donieft geet et och ëm partizipativ Wëssenschaft. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wéi ee Wuert hu mer haut bei Wiwi? C: D'Wuert vun haut ass 'grunscheg'. S: Dat kennen ech zwar net. Oder ass dat nees e Wuert, wat s de erfonnt hues, also wat vun enger KI erfonnt ginn ass? C: O vreck, nee, elo hunn ech dee Feeler gemaach, dass ech dat mat deene KI-Fake-Wierder ugefaangen hunn. An ëmmer, wann ech elo e speziellt oder en eelert Wuert bréngen, da mengen d'Leit direkt, dass et dat net gëtt! S: Ech mengen, d'Leit vertrauen der nach! C: Ech hoffen, et war och just en Ausfluch a mer maache genee sou weider, wéi ëmmer, ech erzielen iech méi iwwer Lëtzebuerger Wierder. An haut hu mer "grunscheg". S: Hues DU dat Wuert da kannt? C: Tatsächlech hunn ech selwer am alen Dictionnaire vun 1950 gebliedert a sinn do op dat Wuert gestouss – ech hunn et selwer net kannt. A "grunscheg" ass och net am LOD. S: Och net als al Form markéiert? C: Nee, da schéngt dat wierklech net méi an de Quellen opzetauchen an och net méi passiv bekannt ze sinn. S: A wat bedeit 'grunscheg'? C: Als éischt muss ech soen, dass et wierklech sou typesch Lëtzebuergesch kléngt, an och vun de ganze Wierder, déi drunhänken, kann ee richteg gutt erkennen, wéi d'Wuertbildung am Lëtzebuergesche fonctionéiert. Mee ganz vu vir: d'Verb 'grunschen' ka vill Bedeitungen hunn, do steet am alen Dictionnaire: grunschen intr. Verb.: 1) «greinen»; 2) «grunzen» (bes. von den Schweinen — auch vom Knirschen des Schnees); 3) übertragen: «dumpf schmerzen». S: A wat genee ass am Däitschen 'greinen'? C: Do gesäis de, dass se an engem eeleren Dictionnaire och op eeler Wierder aus dem Däitschen zréckgräifen. Dat däitscht 'greinen' heescht: jammern, weinen, klagen. Also wann ee vill Mimimi mécht. S: A, ok. Do grunscht een dann. C: Jo a besonnesch cool sinn déi Wierder, déi dann do drunhänken: do hu mer eng Grunsch fir «weinerliches Gesicht, weinerliches Getue». Do steet dann de Beispillsaz: Wat huet en haut erëm eng Grunsch opgesat. An och e bëssen typesch fir d'Weltbild aus den 1950er Joren, 'eng Grunsch' kann och einfach eng Persoun sinn, déi besonnesch vill jéimert an dat ass an deem Kontext e Kand oder eng Fra, déi dann nervt, wa se grunscht. An dann eeben bei d'Adjektiv vun haut: grunscheg. Dat gëtt et och mat engem mëlle Konsonsant an der Mëtt 'grunjheg', dat ass awer als regional Variant markéiert. Grunscheg bedeit also 'mürrisch, weinerlich'. Ech hat elo selwer no enger passender lëtzebuergescher Iwwersetzung gesicht, mee ech hat keng fonnt, well keent huet sou op dat "weinerlich" gepasst, et gëtt motzeg, däreg, granzeg – mee déi ginn all op sou eng schlecht Laun, mee hei geet et jo och ëm jéimeren an emotional sinn. Vläit 'jéimereg'? S: Jo, villäicht. C: Se schreiwen, 'eng Grunsch' ass fir eng Fra oder e Kand, mee mer fannen och 'de Grunschert' fir de Mann souwéi d'Gegrunschs an d'Grunscherei. Ech kéint mat där Kollektioun un Ofleedungen e ganze Linguistikcours maachen, well een hei perfekt demonstréiere kann, wéi aus engem Wuertstamm {grunsch} lauter Formen ofgeleet ginn! S: Dat kann ech mer virstellen! C: Wierklech verréckt, dass mir dat Wuert virdrunner nach ni begéint ass. Ech kann dat hei jo och als Opruff notzen: Wie benotzt dat Wuert nach aktiv oder kennt Leit, déi eent aus där Wuertfamill benotzen: grunschen, grunscheg, Grunschert? S: A jo, effektiv kënnen d'Leit eis och Commentairë schécken. C: Jo, also op eis Adress wiwi@100komma7.lu kënnt Der net just Virschléi eraginn, iwwer déi mer eis ëmmer freeën, mee och Commentairen. Wéi beispillsweis iwwer de 'grunscheg'. Heinansdo soen d'Leit mer dann nach, dass se Monnien oder Tattaen aus enger bestëmmter Regioun am Land hunn, déi nach esou soen. Dat fannen ech dann ëmmer besonnesch flott. S: Da si mer gespaant, wien eis do schreift! An elo soe mer merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier mat neie Wiwi-Wierder! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  3. May 18

    Quantitéitsreegel

    Dës Kéier geet et ëm déi zentral Reegel vun der aktueller Lëtzebuerger Orthografie. Donieft léiere mer och eppes iwwer d'Geschicht vun der Schreifweis. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon S: Wéi een intressant lëtzebuergescht Wuert hues de eis haut matbruecht? C: Ech kommen mat engem typesch lëtzebuergesche Wuert, awer lo net e Wuert, wat Är Grousseltere vläicht benotzt hunn, mee e Wuert, wat typesch ass, wann een d'Lëtzebuerger Orthografie léiert. An zwar gëtt et eng grouss Reegel, déi ee sech vläicht kéint a sollt verhalen. S: A wéi heescht déi Reegel? C: Déi Reegel an och eist Wiwi-Wuert vun haut heescht Quantitéitsreegel. S: Ech mengen, dat hu mer schonn eng Kéier hei beschwat, mee gutt, dass mer eng Opfrëschung maachen. A firwat eigentlech 'Quantitéit' bei Quantitéitsreegel? C: Et geet drëm, dass d'Quantitéit sech op zwou Saache bezitt. 1) Ass de Vokal laang oder kuerz? An wann e laang ass, dann huet en, wi mir an der Phonetik soen, eng gréisser Quantitéit. An da geet et drëm, dass ech e laang geschwate Vokal ee Mol schreiwen, ausser et sti méi wi zwee Konsonanten hannendrunner. Dat heescht Quantitéit bedeit och, dass ech d'Quantitéit vun den Konsonanten zielen. Do si mer lo bei engem reng grafeschen Theema. Also 2) Wéi eng Quantitéit, also Unzuel u Konsonante steet hannerum Vokal? Dofir: fir d'éischt muss ech phoneetesch wëssen, ass de Vokal laang oder kuerz an deen huet da Repercussiounen op de Konsonant hannendrun. S: Kanns de dat vläicht mat engem Beispill erklären? C: Jo, gär. Kucke mer e Beispill mam Wuert 'al'. Wann ech soen: eng al Kaz an en aalt Päerd. Dann hunn ech ee Mol 'al' an ee Mol 'aalt'. Ech schreiwen dat awer ënnerschiddlech, obwuel d'Form 'al' genee d'selwecht kléngt. Ech hunn zwee Mol e laange Vokal an en L. An hannendrunner kënnt awer bei 'al Kaz' AL, dofir schreiwen ech just een A, well 't ass just ee Konsonant, a bei 'aalt Päerd' hunn ech zwee Konsonanten, en L an en T (aalt), an dann gëtt de Vokal verduebelt. S: A ween huet sech déi Reegel dann ausgeduecht? C: Wéi al, mengs de, ass déi Reegel? S: ___ C: Déi Reegel ass suguer nach virum Éischte Weltkrich erauskomm, zimmlech genee am Joer vum Éischte Weltkrich, wou deen ugefaangen huet, awer net wéinst der Quantitéitsreegel. De Grondprinzip vun der Quantitéitsreegel ass deemno vun 1914! Ech hat do e bëssen am Originaltext gebliedert … S: Wat een esou a senger Fräizäit mécht … C: Tatsächlech hat ech elo Congé an hat et am Wantergaart duerchgelies! Mee do steet am Text vun 1914, Zitat: Langer Vokal bleibt unbezeichnet; kurzer Vokal wird durch Verdoppelung des darauffolgenden Konsonanten ausgedrückt. A fir dann awer bei méi Konsonanten ze wëssen, ob de Vokal laang oder kuerz ass, musse mer ab 2 Konsonanten de Vokal verduebelen. Fréier huet een dat mat engem Hittche markéiert, haut schreiwe mer de Vokal dann zwee Mol. Et ass awer och eng Reegel, di de Leit immens vill Schwieregkeete mécht. S: Firwat genee? C: Well d'Leit ëmmer Tendenz hunn, fir all laange Vokal wëlle ganz laang ze markéieren. Also hei ass elo keen Orthografie-Shaming, mee dat méchs du och vill, wann s de schreifs – mee ganz éierlech, als Teenager hunn ech dat och esou gemaach! Generell hunn ech dat ganz oft gesinn, dass d'Leit eeben 'dat' a 'wat' mat zwee A schreiwen, well d'Gefill hunn, jo, mee ech schwätzen och extra laang an da wëll ech en och extra laang schreiwen. An der Linguistik heescht dat ikonesch. Ikonesch bedeit, ech wëll e Méi un Aussprooch mat engem méi u Schrëftzeechen. Dat ass awer leider net, wi di Reegel festgehalen ass. Ganz änlech och: molen, awer du mools. Do steet wéinst der Unzuel u Konsonanten den 'o' aleng oder duebel. S: Mengs de, déi gëtt dann eng Kéier geännert? C: Ech fäerten, dass déi subal net geännert gëtt, ass souwisou ëmmer ganz schwiereg mat orthografeschen Ännerungen, well déi, di sech dat lo jorelaang wierklech an der Detailaarbecht autodidaktesch bäibruet hunn, well et jo ëmmer nach keen Deel vum Schoulplang ass, déi sinn natierlech rosen, well sech denke, wat hunn ech mech lo éiweg geplot, fir dat ze léieren! D'Fro wier awer, wat ass mat deene Leit, di se nei léieren? Wier dat vläicht hëllefräich? An et dierf een net vergiessen, dass mir dat aus deenen anere grousse Länner kennen, ëmmer wa sech eng Orthografie verännert, gi ganz vill Leit immens rosen a fille sech perséinlech ugegraff. Et muss een einfach lues maache mat Reformen, grad wa sech eng Schrëftlechkeet am Lëtzebuergeschen eréischt säit 30 Joer vill méi komplex etabléiert. S: Jo, dat ass warscheinlech keng sou einfach Decisioun. C: Nee, leider net. Awer ech halen Iech um Lafenden, wann et do Ännerunge sollt ginn! Mee egal wéi, schreift weider Lëtzebuergesch! Wéi ee korrekt schreift an ob dat relevant ass, hänkt einfach absolut vum Kontext of, mee Haaptsaach, mer schreiwen! S: Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  4. May 11

    orange

    Dës Kéier geet et ëm séiss a batter Orangen a firwat d'Portugisen dofir bis a China gefuer sinn. Donieft geet et och ëm nasal Lauter. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Bei der leschter Episod hate mer mat 'mof' ze dinn an do sos de, dass mer haut weidermaache mat enger weiderer Faarf, nämlech 'orange'. C: Richteg, haut schwätzen ech iwwert d'Wuert Orange. An zwar geet et mer och ëm d'Fruucht Orange. Méi genee interesséiert mech, wou dat Wuert am Fong hierkënnt a wéi de Lien zur Faarf ass. Also orthografesch ass mengen ech näischt ganz speziell, well et ass einfach wéi am Franséischen: Orange. Also bis op liicht Betounungsënnerscheeder wéi den Accent vun der Silb ass et scho bal änlech. Also mir schreiwen dat O-R-A-N-G-E. An dat ass super interessant, dass mir deen Nasal natierlech mat riwwergeholl hunn. S: Den Nasal ass deen "an" bei "Orange"? C: Jo, Nasal, well de Vokal souzesoen duerch d'Nues geschwat gëtt: Orange. Dat ass am Lëtzebuergeschen an am Franséischen esou fixéiert an der Aussprooch. Awer am Däitschen gëtt et do eng Variatioun. Dat heescht, eigentlech kann een do mat Nasal soen: Orange. Oder ouni: Orange (Orangsche). Wann ech Orangsche soen, dann hunn ech aus dem Vokal dat Nasaalt erausgeholl. An dat ass dann iwwergaangen an en nasale Konsonant. S: Wéi mengs de dat? C: Ma Nasalvokalen, dat sinn am Franséischen den

  5. May 4

    mof

    Dës Kéier geet et ëm eng ganz schéi Faarf: mof. Mir schwätzen iwwer d'Orthografie, franséisch Wierder a Blummen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtte Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hu mer haut fir e Wiwi-Wuert? C: Pass op, ech fänken haut net direkt mat eisem Wuert un … S: A sou? C: … mee mat engem Erratum. S: O mei, Caroline. Wou wëlls de dech da verbesseren? C: Jo, mäin Erratum ass vun der Episod 85 'bosseg', vu virun 2 Wochen, wou ech gesot hunn, dass dat eeben vu franséisch 'la bosse', also d'Knupp, kënnt. An do hunn ech dat passend franséischt Adjektiv mat der falscher Endung benotzt. S: A, dat war mer mol net opgefall! Wat has de da gesot? C: … ma ech sot leider déi falsch Form "bosseux" op Franséischen, also 't huet näischt mam Bosseur ze dinn, deen, dee vill schafft, mee et ass natierlech "bossu", mat U (ü) hannen. Du gesäis, meng Intuitioun am Franséischen ass net su gutt wéi am Lëtzebuergeschen. S: Haaptssach, déi ass am Lëtzebuergesche gutt an du hues dat jo lo verbessert. Wéi gesot, mir war et net opgefall an der Opnam. C: … ech sinn och vun engem Kolleeg a Wiwi-Fan drop opmierksam gemaach ginn, awer op eng ganz frëndlech Manéier an dofir sinn ech och do absolut transparent, fir ze soen, do hunn ech e Feeler gemaach – an dat heite war mäin Erratum. S: Fannen ech awer gutt, dass een do transparent ass! C: Majo! Ech wëll dem Franséischen awer net Onrecht doen an dofir hunn ech mer fir haut e Wuert erausgesicht, wat och aus dem Franséische kënnt a wat mir scho mi laang immens gutt gefält, an zwar geet et ëm eng Faarf. Kanns de der virstellen … oder nee, komm mer soe mol anescht, wat ass eigentlech deng Liblingsfaarf? S: ____ C: Ech schwanke ganz oft tëscht bordeaux-rout an däischtergréng. Ech fannen di alleguer immens schéin, mee haut geet et ëm d'Faarf 'mof' an mol direkt eng Fro: Wéi géifs du mof schreiwen? S: ___ C: Déi korrekt Schreifweis ass MOF. Ech hat do awer och no eelere Schreifweise gekuckt a M O O F (mat OO) ass tatsächlech eng Schreifweis, wou een 1975 richteg geleeën hätt, mee haut leider net méi, well haut muss de do d'Quantitéitsreegel richteg gräife loossen an et ass just e laangen O mat engem Konsonant hannendrunner, also muss de se M O F schreiwen. S: O vreck, ech wäert mer dat ni verhalen mat deene laangen a kuerze Vokaler. C: Ma wann s de wëlls, kann ech am Fong eng Kéier eng Emissioun maachen iwwert d'Quantitéitsreegel, wou mer dat méi genee kucken. S: Ou jo, ganz gären. Dat interesséiert bestëmmt och e puer Nolauschterer vun eis. C: Jo, et léiert ee jo och an der Widderhuelung, dass et hänke bleift! … mee zréck bei MOF. Et ass am Lëtzebuergesche MOF a weess de, wéi een am Franséische schreift? S: M-A-U-V-E. C: Genee, do ass et nämlech MAUVE och hannen mat engem vill mi mëlle Reif-Laut geschwat, ne? Also mir hunn hannen do VE an am Lëtzebuergesche maache mer F. Dat nennt sech Ennverhäerdung, dat heescht, wa mer esou e Laut hunn, deen et an enger an enger mëller Variant gëtt /v/, dann ass nom Enn vum Wuert ëmmer haart /f/ an dofir heescht dat Auslautverhäerdung oder Ennverhäerdung, well mer dee Laut um Enn ëmmer haart schwätzen. Deemno gouf de VE aus dem Franséischen net eriwwergeholl, mer huelen en F a schreiwen d'Wuert komplett Lëtzebuergesch. Dat heescht, mer schreiwen och net M-A-U-F, well se steet do Mauf wi 'e Maufel', et schreift een M-O-F. Dass deen F awer konsequent do ass, gesi mer, wa mer d'Wuert am Kasus veränneren, also wann eng Endung drukënnt, wéi bei 'e mofe Plower', do ass gutt en /f/ a kee /v/ ze héieren. S: A wou kënnt dat Wuert eigentlech hier? Also jo, "mauve" am Franséischen, mee dat huet dach eppes mat enger Planz ze dinn, nee? C: Ganz genee, "mauve" ass dat, wat mer am Däitschen als "Malve" kennen, an "mauve" ass eng Planz (Latäin malva, Gattung malvaceae). S: Wat kënnt eigentlech ëmmer fir d'éischt, hunn ech mech ëmmer gefrot, fir d'éischt den Nummf fir eng Faarf oder fir d'éischt den Numm vun enger Planz? C: Dat ass ganz intressant, well an deenen allermeeschte Fäll sinn mir als Mënschen inspiréiert vun der Natur. Et gouf fréier och net sou vill Faarfbezeechnungen, mee vill Faarwen an der Natur. Als éischt goufe meeschtens Planze genannt a méi spéit eréischt Faarfbezeechnungen. Genee wéi bei der Orange och! Als éischt d'Fruucht vum Bam an dono als Faarfbezeechnung. An eeleren Texter fënnt een och relativ wéineg verschidde benannte Faarwen. An am Ursprong vun der Sprooch si mer warscheinlich just bei hell oder däischter, dono rout, blo, giel asw. Dat ass a verschiddene Sproochen tatsächlech beluecht. Mee mat der Orange, do maachen ech gär eng separat Episod, dat ass och intressant! S: Jo, dat géif mech och intresséieren! C: Also bei MOF verhale mer eis, dass et vun der franséischer Blumm Mauve kënnt, dat wat am däitschen Malve ass, an do géif ech Iech wierklech recommandéieren, gitt eng Kéier op d'Google Sich oder eng aner Sichmaschinn, déi Der am Internet benotzt. An da gitt der eng Kéier Malven kucken, déi si wierklech wonnerschéin a se sinn och deelweis e Spektrum vu Faarwen, also se sinn heinsdo vu su engem ganz zaarte Mof zu engem su richteg kräftegen Toun mat ënnerschiddleche Blo-Undeeler dran. Mee dat ass elo genuch Faarftheorie fir haut! S: Ma da villmools Merci, Caroline, an da freeë mer eis op déi nächst Kéier, wa mer iwwer Orangë schwätzen. C: Jo, ganz genee. A merci och un dech! Bis dann. A mäi Schlusswuert ass: Äddi.

  6. Apr 27

    Outfit

    Dës Kéier geet et ëm Outifts an d'Fro, ob mir e schéinen oder e schéint Outfit kënnen hunn. Donieft schwätze mir och iwwer d'Académie française. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis -– wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Haut geet et ëm Kleeder? C: Jo, ëm Kleeder an ëm Grammaire. S: Natierlech, ech mengen, dat sinn alles Saachen, déi dech intresséieren! C: Haha, jo. Mir schwätzen haut iwwer d'Wuert Outfit. Outfit ass e Wuert, wat jo ganz däitlech aus dem Englesche kënnt. An d'Englescht gëtt eis keng Genusinformatioune mat. Dat heescht, wa mer 'Outfit' soen, da wësse mer am Fong net, ob dat elo Maskulinum, Neutrum oder Femininum ass. An wa mer dat géifen am Englesche pronominaliséieren, dann hätte mer 'it'. I like your outfit, I like it. An do gesäit een einfach, dass et eng Neutrumreferenz ass, meeeee well am Engleschen d'Pronominaliséierung iwwert Belieftheet leeft an net iwwer e grammatesche Genus, ass eis nach net gehollef. S: Jo, 'it' ass bei Objeten esou, well se net männlech oder weiblech sinn. C: Genee. Just am Lëtzebuergesche brauche mer e grammatescht Geschlecht. Mer hunn 'the outfit', mee mer musse wëssen, ob et potenziell: deen, déi oder dat Outfit ass. S: Ech mengen, 'déi' kënne mer ausschléissen. C: Jo. Definitiv, d'Fro ass 'deen' oder 'dat'. Duerfir geet een normalerweis dann an déi aner Sprooche kucken, déi dat Wuert och schonn aus dem Englesche geléint hunn, fir ze kucken, wéi dann do eng Genuszouweisung gelaf ass. En typescht Beispill heifir ass E-Mail. Do hu mer am Franséischen "un e-mail" an am Däitschen hu mer eine E-Mail (F). An dofir kann een am Lëtzebuergeschen och do Maskulinum oder Femininum huelen. S: Oder Courriel! C: Jo, d'Fransouse brauchen ëmmer eng Extrawurscht, haha. Mir kënne soen: schreif mer nach séier eng E-Mail oder schreif mer nach séier en E-Mail. Do ass et oft dovunner ofhängeg, ob ee sech éischter Richtung Däitsch orientéiert oder éischter Richtung Franséisch. S: Kënnt dat dacks vir? C: Dat huet een och bei verschiddenen Internationalismen, wéi Theema oder Universum. Do hu mer dann och den Universum an dat Universum. Oder bei Theema hu mer den Theema oder dat Theema. Wat sees du dann hei? S: _______ C: Et ass ganz oft sou, dass wann Neutrum eng Optioun ass, dass dat ganz dacks en Afloss aus dem Däitschen ass. Das Thema, das Schema. An do komme mer och scho bei Outfit, well do wier et am Däitschen och: das Outfit. Am Lëtzebuergeschen hu mer, wéi am Franséischen och, heiansdo d' Tendenz fir ganz vill Maskulinum ze benotzen. Also wann d'Leit onsécher si mam Genus, do gëtt et sou eng Grondreegel fir mech. Déi ass am Lëtzebuergeschen: am Zweifel Maskulinum. S: Also 'den' oder 'deen Outfit'. C: Jo. An dat hu mer grad bei deene Varianten, wann ee sech net sécher ass, ob et deen oder dat ass. Awer et mengt een och bal, dass jonk Leit éischter zu deene méi däitsche grammatesche Kategorien tendéieren. Dat heescht, dass éischter jonk Leit do en Neutrum benotzen. An dat kann een tatsächlech och selwer nosichen. Also ee selwer ass jo do e gudde Startpunkt, mat senger Intuitioun, mee keen eenzege Referenzpunkt. Et ass ëmmer gutt ronderëm sech ze froen an ze beobachten. Ech mengen, och Dictionnairë ginn och heiansdo net sou séier mat, wéi de reelle Sproochgebrauch ass, well déi och net ëmmer d'Méiglechkeet hunn, fir sou vill Leit ze froen ODER well sech Saachen och nach veränneren oder Neierungen net bleiwen. Mee dofir kann een awer den Internet benotzen. An interessant ass och, wann een am LOD kuckt, do ass bis elo Outfit just Maskulinum. Et kann een awer elo och googleen, well net all Mënsch huet natierlech Zougrëff op grouss linguistesch Korpora, also Textsammlungen. Ech muss awer mat engem Adjektiv googelen, an dat ganzt tëscht Anführungszeiche setzen, da fannen ech do och Treffer. S: A firwat? C: Ech sichen dann "schéint Outfit", well déi t-Endung um Adjektiv weist eis, dass et hei am Neutrum benotzt gëtt. Maskulinum hunn ech och fonnt: e schéinen Outfit (mat -en bei schéin). Also ech géif soen, hei ass, wéi bei ville Fäll, den Neutrum duerch däitschen Afloss entstanen. Ech géif et awer net per se als falsch ugesinn. S: A vu wou kënnt dat Wuert Outfit eigentlech? Aus dem Engleschen, dat ass kloer. Mee wat et do am Fong bedeit? C: Tatsächlech kënnt et am Fong vun engem Verb 'to outfit', an dat heescht sou vill wéi 'ausstatten', akleeden, wann een nämlech de Leit Saache mat op de Wee gëtt, fir eng Rees oder fir e Projet ëmzesetzen, da sinn déi richteg outfitted, fir dat ze maachen. D'Verb huet sech awer ni etabléiert. Also do hu mer awer éischter d' Substantiv Outfit, wat mer a ville Sproochen iwwerholl hunn. Awer d' Fransousen, déi soen natierlech net esou gären Outfit, mee déi soen Tenue. Ech mengen, d'Académie française wier lo stolz op mech! S: Mir sinn och stolz op dech an deng Erklärunge vun haut! Dat koum och vun engem Nolauschterer, gell? C: Déi Fro krut ech op meng Unisadress geschéckt, well déi Persoun eng grammatesch Äntwert gesicht huet, déi se dann och kritt huet. An um Enn hat ech se gefrot, ob ech dat Wuert fir Wiwi dierft benotzen an dofir hat mer haut eist Wiwi-Wuert Outfit. S: Super! Da si mer och schonn um Enn fir haut a soen der merci, Caroline, a bis déi nächst Kéier! C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  7. Apr 20

    bosseg

    Dës Kéier geet et ëm bosseg Geschichten iwwer bosseg Wierder. Mee wien ass hei de "boss"? S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hu mer haut fir e Wuert bei Wiwi? C: Mir schwätzen haut iwwert ee Wuert, wat iech vläicht och scho begéint ass, an zwar geet et ëm bosseg. Benotzt du heiansdo bosseg? S: _____ C: A wat heescht et fir dech? S: ______ C: Also ech kennen dat och just passiv. Ech benotzen et selwer net. Awer mir si vun enger Nolauschterin, engem léiwe Wiwi-Fan, gefrot ginn, wou dat Wuert 'bosseg' eigentlech hierkënnt an ob et mam englesche Boss zesummenhänkt. Spoiler! Mécht et net. Mee lo mol vu vir. Also natierlech kann ee sech bei 'bosseg' en Adjektiv virstellen, wat vum englesche Wuert 'Boss' ofgeleet ass, mee vläit géife mer dat och léine goen, also d'Wuert 1:1 aus dem Engleschen huelen: bossy. Oder mengs de, dass Leit do och 'bosseg' soen? En ass zwar just e jonke Mataarbechter, mee e gëtt sech immens bosseg. S: Nee, éischter net. C: A wann, dann ass dat elo éischter eng nei Wuertbildung a keng, déi sou etabléiert ass. Vill méi etabléiert ass dat Wuert, wat d'Grousstatta vun där Persoun mat Wuert vun haut heiansdo seet: bosseg. An dat wier jo dann och ambigu, well et dat Wuert scho gëtt wéi bei: E bossege Kärel oder eng bosseg Geschicht. An hei ëmmer erëm e schéint Beispill, wéi mer oft mengen, dass mer dat Wuert missen aus dem Germanesche kennen oder do siche goen. Mee et ass am Fong aus dem Franséischen. Kanns de der virstellen, wou dat hierkënnt? S: ___ C: Et kënnt am Fong vu bosseux resp. la bosse. Dat heescht, wann s du eng Knupp hues. Sou eppes, wat sou knubbeleg ass oder hubbeleg oder buckeleg. Dat wier dann esou eppes wéi eng holpreg Ausso = eng bosseg Ausso. Dat ass dann eng Metapher, déi heescht, et ass net glat, et ass net riicht, mee et huet eeben esou Hubbel, et huet Ecken a Kanten, et huet Naupen. Dat geet alles esou e bëssen an déi selwecht Metaphorik eran. Dat Wuert 'bosse' geet zeréck op *botan, an dat heescht schloen. Et ass deemno d'Resultat vum Schloen, dass et dono buckeleg a voll mat Knuppen ass. S: Heescht en Höcker vun engem Kaméil net och 'bosse'? C: Jo, dat hat ech och fonnt! Et ass jo och eng Knupp resp. en Hubbel um Kierper! Mer hunn also am Franséischen eng 'Bosse', an dorauser huet sech 'bosseg' dann entwéckelt. Also ewech vun deem wierklech physikaleschen Hubbel zu éischter engem mentalen Hubbel oder dass Saachen einfach e bësse komesch sinn oder e bëssen droleg sinn. An ech hu mer och e puer Beispiller ugekuckt, wou 'bosseg' virkënnt an do hu mer da Beispillsätz, dass Persoune selwer bosseg sinn, meeschtens iwwer Männer, oder dass Saachen engem bosseg virkommen. Et gëtt generell guer net sou vill Beleeër fir dat Wuert aus de leschte Joren, op d'mannst net a menge Schrëftquellen. Dat ass och e bëssen e Wuert vun eelere Spriechergruppen, am LOD sinn do eng Rei Synonymmer: droleg, eegenaarteg, gelungen, komesch, koppeg. Do gëtt et och e Buch vum Henri Losch vun 2017: Koppeges a Bosseges. Do spieren ech schonn, dass dat vun enger eelerer Persoun geschriwwen ass, mat deem Titel! Ech hunn awer och fonnt "e bossegen a laange Wee", ech denken, hei ass et da scho bal wiertlech ze verstoen, also hei iwwerlappe sech Bedeitunge vun 'komesch' an 'holpreg'. Bosseg ass op alle Fall e Wuert, wat een haut net méi sou heefeg héiert, mee et huet definitiv näischt mam 'Boss' ze dinn, well dat englescht Wuert ass och definitiv méi nei wéi d'Form 'bosseg', déi schonn an engem Lëtzebuerger Dictionnaire vun 1847 steet! Wéi géifs du da soen, wann een Typ "bosseg" ass? Also wéi een Ausdrock géifs du benotzen? S: _____ C: Ech mengen, ech géif "komesch" soen, oder vläit nach "weird". Du weess jo, englesch Wierder iwwerrullen alles. Weird. Cool. Easy. S: Haha, jo. Easy. A mir schléissen da fir haut of. Mir soen der merci, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

  8. Apr 13

    spannend

    Dës Kéier geet et ëm eppes, wat spannend ass! Nämlech de Participe présent a firwat mir esou Wierder wéi "spannend" ganz onbeandrockend fannen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis - wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit - "E puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon. S: Haut gëtt et besonnesch spannend! C: Haha, richteg. Haut schwätze mer iwwert d'Wuert spannend. S: Ui, spannend. A wat ass dat Spannend dordun? C: Ech wëll am Fong soen, firwat esou Wierder op -end iergendwéi zum Lëtzebuergesche gehéieren an iergendwéi och net. An firwat dat ëmmer méi Teutonisme ginn, also Formen, déi eis besonnesch Däitsch virkommen. Fänke mer mol un. So mer mol e Saz mat spannend. S: Dee Film ass spannend. C: Okay, doraus kann ech och maachen: e spannende Film. Dat heescht, ech ka spannend am Fong abauen, wéi e ganz normaalt Adjektiv. Ech hätt och kënne soen, de Film ass flott. Dat ass e flotte Film. Awer den -end bei spannend, deen ass speziell. D'Adjektiv 'spannend' kënnt am Fong vun engem Verb (bleiwe mer lo mol am Däitschen) an zwar vun 'spannen'. Am Lëtzebuergesche wier dat Verb elo 'spanen'. Du kanns zum Beispill e Lastik spanen oder e Seel. An genau sou ass am Fong d'Iddi jo och, dass wann e Film spannend ass, dass eng Tensioun do ass. Dat heescht, iergendwéi paakt et een. An och beim Däitschen "der Film ist spannend" – do ass eppes, wat eis Opmierksamkeet spaant, wat emotional spaant. An dorauser gouf elo en Participe présent gemaach, etwas, das spannt, ist spannend. Ein Film, der mitreißt, ist mitreißend. Ein lachendes und ein weinendes Auge. Dat sinn alles Particippen aus dem Däitschen, déi gutt klappen. S: An dat hu mer am Lëtzebuergeschen awer net. C: Am Fong net, mir kënnen net soen 'e laachend A' oder 'e kräischend A'. Ech kann déi Formen zwar souzesoen "nobauen", mee se kléngen iergendwéi schif. S: A wéi géife mer da soen? C: Maja, an esou Fäll mécht een einfach en Niewesaz, an deem Fall e Relativsaz. An et seet een eng Persoun, déi kräischt, oder en A, dat laacht. Awer am Däitschen hues de eeben déi Méiglechkeet, fir dee Participe présent bei bal alle Verben ze maachen. Deen huet een iwweregens och am Latäin an am Franséischen an am Engleschen. S: Am Englesche sinn dat déi ing-Formen? C: Jo, du häss d'Verb to move an doraus gëtt 'moving' S: a moving story C: Eng Geschicht, déi dech beweegt, genee. An dat geet och am Franséischen attendre > en attendant. Dat sinn ëmmer sou Tätegkeeten, déi e bëssen undaueren, oft och wärend eppes aneres geschitt. Mee am Lëtzebuergesche sinn déi net etabléiert. Lo komme mer awer a Fäll, wou Leit och gäre wëllen déi Participe-présenten abauen. S: A firwat? Et geet jo gutt ouni. C: Ma well se maachen d'Sprooch immens kondenséiert domat. Also ech liesen heiansdo eppes wéi "déi säi Wierk durchzéiend Metapher". A grad do am akadeemesche Lëtzebuergeschen, wat ech jo op der Uni ganz vill hunn, mierken ech, dass ëmmer méi jonk Leit d'Tendenz hunn, fir déi Participe-passéen anzebauen, well se einfach gäre wëllen esou en Nominalstil bauen. Also Sätz kondenséieren, Wierder kondenséieren. Well, wéi mer elo grad scho gesinn hunn, wann ech ëmmer en Niewesaz abauen (deen, deen eppes mécht), dann ass meng Informatioun am Geschwaten zwar gutt an effikass eriwwerbruecht, mee am Geschriwwene wéilt ech dat gäre méi kuerz, méi kompakt maachen. Et soll gehuewe kléngen. An do mengen ech, dass vill Leit sech dann um gehuewenen Däitschen inspiréieren. An dofir denken ech, dass dat en Teutonismus ass, well déi Zort vu Schrëftlechkeet an deen Nominalstil ass eppes, wat extreem am Däitsche gefërdert gëtt. A wat een esou e bësse versicht am Lëtzebuergeschen nozebauen, eebe grad bei sou méi fachspezifeschen Texter. Wéi fënns du sou Formen? Hues du do eng Meenung dozou? S: _____ C: A wann een elo seet, oh, mee Lëtzebuergesch huet dat net a mir brauchen dat net,! Jo an nee. Lëtzebuergesch entwéckelt sech jo och weider a mir hunn och einfach akadeemescht Lëtzebuergescht virdrunner net wierklech gehat. An et ass ganz interessant, souguer déi Studenten a Studentinnen, déi selwer guer net esou no um Däitsche sinn, also déi éischter portugiseschstämmeg sinn an och net an Däitschland studéiert hunn, och déi tendéieren dozou, fir ganz vill esou Participe-présenten ze huelen. An d'Struktur mam -end léisst sech an deem Fall liicht iwwerdroen. S: Hues de vläicht nach esou Beispiller mat deene Forme mat -end? C. Maja, du häss de jo spannend, eng spannend Geschicht. Dann hues de iwwerraschend, eng iwwerraschend Wendung. Du hues och Saache wéi opreegend, ne, eppes Opreegendes ass geschitt. Oder grondleeënd Froen, bestoend Mesüren asw. Et ass ëmmer dat selwecht Muster. Du hues e Verb opreegen an dann hues de doraus eng Aktivitéit opreegend an duerno kanns de déi abauen a Sätz. Mee am Lëtzebuergeschen hu mer haaptsächlech eng 10 end-Formen, déi scho lexikaliséiert sinn. S: Wat heescht scho méi lexikaliséiert? C: Ma déi schonn an dengem eegene mentale Lexikon sinn, resp. an d'Sprooch iwwergaangen. Déi si schonn etabléiert. Een einfache Krittär, fir ze soen, wat dann elo etabléiert ass, kéint ee lo soen, géi mol kucken, ob et am Dictionnaire steet. Woubäi en Dictionnaire natierlech net ëmmer alles kann erfaassen, wat d'Spriecher maachen. Well et ass och ëmmer e bëssen zoufälleg, u wat grad geschafft gëtt. Och do huet den LOD beispillsweis Wierder wéi: bestoend, grondleeënd, spannend asw. S: Spannend! C: Gell? An do ass et nawell interessant ze gesinn, dass déi spannend Saache mat dem Participe présent, dass déi absolut ambivalent sinn. Well wann s du mer elo sees, "firwat ass opreegend, e gudde Participe présent a kräischend net?", da muss ech einfach soen, well deen ee schonn esou lexikaliséiert ass, dass en am Fong just wéi en Adjektiv fonctionnéiert an net direkt vum Verb ofgeleet gëtt. Et sinn an deem Sënn méi selbstänneg Formen. S: Ma, richteg spannend fir haut, Caroline, an da soe mer der Merci an bis déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

    6 min
See All (50)

About

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

Information

More From Radio 100,7